Antik Dünyanın Yedi Harikası

Çok eskiden Yunan gezginler şaşırtıcı yapıları ve sanat eserlerini ziyaret etmeyi severdi ve en iyilerinin listelerini yaparlardı. Bildiğimiz en eski liste, MÖ 2. yüzyıldan kalma bir papirüs parçasına, yani eski bir tür kâğıda yazılmıştır. Bu listede yedi θεάματα, yani görülecek yer sayılır: kendi gözlerinle görmen gereken eserler.

Daha sonraki yazarlar onlara θαύματα, yani harikalar dedi. Bir θαῦμα, seni hayretle bakakalmaya zorlayacak kadar büyük bir şeydir. Sayı hep ἑπτά, yani yedi idi, ama liste her zaman aynı değildi. İlk listelerde Babil şehrinin τεῖχος’u, yani büyük sur duvarı vardı. Çok daha sonra, MS 6. yüzyılda, onun yerini İskenderiye Feneri aldı.

Bugün çoğu kitabın kullandığı liste şudur: Gize’deki Büyük Piramit, Babil’in Asma Bahçeleri, Efes’teki Artemis Tapınağı, Olympia’daki Zeus Heykeli, Halikarnas Mozolesi, Rodos Heykeli ve İskenderiye Feneri. Bunların beşini Yunan ustalar ve sanatçılar yaptı. Yedisi de büyüklükleri, güzellikleri ve onları yapan insanların büyük ustalığıyla ünlüydü.

En eski harika, Mısır’daki Gize’nin Büyük Piramidi’dir. Yunanlar bu şekle πυραμίς, yani piramit derdi. MÖ 2550 dolaylarında hüküm süren firavun Keops için mezar olarak yapıldı. Yeniyken yaklaşık 146 metre yüksekliğindeydi. İlk Yunan listesi yazıldığında zaten yaklaşık 2.400 yaşındaydı ve bugün hâlâ ayakta duran tek harikadır. Arkeologlar işçilerinin yaşadığı kasabayı buldular. Bu işçiler, birçok kişinin sandığı gibi köle değildi; ücret alan ve bol yemeği olan işçilerdi.

İkinci harika bir bilmecedir. Yunan yazarlar, bugünkü Irak’ta bulunan Babil’de güzel bir κῆπος, yani bahçe anlatır; ağaçlar, bir tiyatronun basamakları gibi yüksek teraslarda büyüyordu. Yalnızca bir yazar, Josephus, onu Kral II. Nebukadnezar’ın yaptırdığını söyler. Arkeologlar Babil’de onun hiçbir izini bulamadı ve orada bulunan kil tabletler de ondan söz etmez. Oxford’dan tarihçi Stephanie Dalley, bahçenin aslında yaklaşık 500 kilometre kuzeydeki Ninova’da, Asur kralı Sanherib’in sarayında, MÖ 700 dolaylarında olduğunu düşünüyor. Herkes buna katılmıyor, bu yüzden soru hâlâ açık.

Artemis Tapınağı, bugünkü Türkiye kıyısındaki bir Yunan kenti olan Efes’teydi. Herodotos, zengin kral Kroisos’un sütunlarının çoğunu ödediğini anlatır. MÖ 356’da Herostratos adında bir adam tapınağı ateşe verdi. Plutarkhos, tapınağın Büyük İskender’in doğduğu gün yandığını söyler. Efesliler μάρμαρον’dan, yani mermerden yeni bir tapınak yaptılar ve kadınlar bunun parasını ödemek için mücevherlerini bile verdi. Sütunları yaklaşık 18 metre yüksekliğindeydi.

Olympia’daki Zeus Heykeli’ni MÖ 430 dolaylarında Atinalı heykeltıraş Phidias yaptı. Tanrı bir tahtta oturuyordu; yaklaşık 13 metre yüksekliğindeydi ve altın ile fildişiyle kaplıydı. Olympia sayfamız onun hikâyesini anlatıyor.

Mozole, bugünkü Bodrum olan Halikarnas’ta dev bir mezardı. MÖ 353 dolaylarında ölen Karya bölgesinin yöneticisi Mausolos için yapıldı. Plinius, onu karısı Artemisia’nın yaptırdığını söyler. Dört ünlü Yunan heykeltıraş dört yüzünü süsledi ve tepesinde, dört atın çektiği bir araba taşıyan basamaklı bir piramit vardı. Adı bize μαυσωλεῖον, yani görkemli mezar kelimesini verdi.

Son iki Yunan harikası MÖ 280 dolaylarında bitti: Rodos’un bronzdan dev güneş tanrısı ve tepesindeki ateşle gemileri İskenderiye limanına yönlendiren yüksek kule. Her birinin bu sitede kendi sayfası var.

Yedi harikadan yalnızca Büyük Piramit hâlâ ayakta. Depremler, yangınlar ve savaşlar diğerlerini yok etti. Zeus Heykeli muhtemelen Konstantinopolis’e götürüldü ve orada MS 475’te bir yangında yandı. Artemis Tapınağı yaklaşık MS 3. yüzyılda ortadan kalkmıştı. İskenderiye’deki kule 14. yüzyılda depremlerle yıkıldı ve dalgıçlar onun dev taşlarını deniz dibinde buldular.

Bazı parçalar müzelerde korunuyor. 1856’da British Museum için çalışan arkeologlar Mozole’den heykeller ve kabartma sahneler buldu. 1869’da John Turtle Wood, Artemis Tapınağı’nın parçalarını, aralarında oymalı bir sütun kaidesi de olmak üzere buldu. Bugün bunları Londra’da görebilirsin. Bodrum’da ve Efes’te, büyük yapıların bir zamanlar durduğu yerde yalnızca birkaç taş ve temel kaldı.

Harikalar kelimelerde de yaşıyor. Dev bir mezara birçok dilde hâlâ mozole denir ve Yunancada θαύμα kelimesi her gün kullanılır; aşağıda göreceksin.