Yunan ve Roma tanrıları: isimlerin karşılaştırması

Antik Yunanlılar birçok tanrıya inanırdı. En önemli tanrılar Yunanistan'ın en yüksek dağı olan Olimpos'ta yaşardı, bu yüzden onlara Olimposlu tanrılar denir. Yunanlılar, tanrıların insanlara benzediğini ama onlardan çok daha güçlü olduğunu ve hiç ölmediğini düşünürdü.

Tanrıların kralı, gökyüzünün ve gök gürültüsünün tanrısı Zeus'tu. Şair Hesiodos onun hikâyesini uzun bir şiirde, Theogonia'da, yani «tanrıların doğuşu»nda anlatır. Titanlara karşı büyük bir savaştan sonra öteki tanrılar Zeus'tan kralları olmasını istedi, Zeus da onurları aralarında paylaştırdı (Theogonia 881–885). Her tanrı farklı bir şeyle ilgilenirdi. Hera tanrıların kraliçesiydi, Poseidon denize hükmederdi, Athena bilgelik tanrıçasıydı, Hermes de tanrıların mesajlarını taşırdı. Yunancada tanrı demek θεός'tur ve Yunanlılar aynı sözcüğü bugün de kullanır.

Romalılar İtalya'da yaşardı. Latince adları olan kendi eski tanrıları vardı. Jüpiter onların gökyüzü tanrısıydı, Juno da onun karısıydı. Romalılar Yunanlılarla ticaret yoluyla ve Güney İtalya'daki Yunan kentleri sayesinde tanıştı. Yunan hikâyelerini dinlediler ve Yunan heykellerini gördüler. Yavaş yavaş kendi tanrılarının Yunan tanrılarıyla aynı olduğuna karar verdiler. Böylece Jüpiter Zeus'la, Juno Hera'yla, Merkür de Hermes'le eşleştirildi.

Bazı adlar akraba bile. Jüpiter adı eski bir biçimden, Jovis-pater, yani «baba Jovis»ten gelir. Latince sözlükleri Jovis'i Yunanca Ζεύς adıyla ve «parlamak» anlamına gelen çok eski bir sözcükle, parlak gökyüzü gibi, ilişkilendirir. Bir Yunan tanrısı, Apollon, yeni bir ada hiç ihtiyaç duymadı. MÖ 5. yüzyılda, korkunç bir salgın sırasında, Romalılar Apollon'a bir tapınak sözü verdiler ve halkın sağlığını korumasını istediler. Onun Yunanca adını korudular (Titus Livius 4.25 ve 4.29).

MÖ 217'de Roma, Hannibal'e karşı bir savaşta büyük tehlike içindeydi. Romalılar on iki tanrı için bir şölen düzenledi. Tanrılar altı sedire ikişer ikişer yerleştirildi: Jüpiter ile Juno, Neptün ile Minerva, Mars ile Venüs, Apollon ile Diana, Vulkan ile Vesta, Merkür ile Ceres (Titus Livius 22.10). İşte aynı on iki tanrı, önce Yunanca, sonra Roma adlarıyla:

• Zeus (Ζεύς) – Jüpiter, tanrıların kralı
• Hera (Ἥρα) – Juno, tanrıların kraliçesi
• Poseidon (Ποσειδῶν) – Neptün, deniz tanrısı
• Athena (Ἀθηνᾶ) – Minerva, bilgelik tanrıçası
• Ares (Ἄρης) – Mars, savaş tanrısı
• Afrodit (Ἀφροδίτη) – Venüs, aşk ve güzellik tanrıçası
• Apollon (Ἀπόλλων) – Apollon, müzik ve ışık tanrısı
• Artemis (Ἄρτεμις) – Diana, av tanrıçası
• Hephaistos (Ἥφαιστος) – Vulkan, ateş ve demircilik tanrısı
• Hestia (Ἑστία) – Vesta, ev ocağının tanrıçası
• Hermes (Ἑρμῆς) – Merkür, tanrıların habercisi
• Demeter (Δημήτηρ) – Ceres, tahıl ve hasat tanrıçası

Bu eşleştirme kusursuz değildir. Her Roma tanrısı eski Roma geleneklerini ve kendine ait hikâyelerini de korudu.

Geceleyin gökyüzüne bak. Bazı parlak «yıldızlar» geceden geceye yavaşça yer değiştirir. Yunanlılar onlara πλανῆται, yani «gezginler» derdi; gezegen anlamındaki «planet» sözcüğü buradan gelir. Antik Yunancada bir gezegen bir tanrının adını taşırdı: «Zeus'un yıldızı», «Hermes'in yıldızı», «Afrodit'in yıldızı». Romalılar gezegenlere kendi tanrılarının adlarını verdi; Türkçe, İngilizce ve birçok başka dil de Roma adlarını aldı: Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn.

Modern Yunanca ise Yunan adlarını korudu. Yunan bir öğrenci gezegenlerin Ερμής (Merkür), Αφροδίτη (Venüs), Γη (Dünya), Άρης (Mars), Δίας (Jüpiter), Κρόνος (Satürn), Ουρανός (Uranüs) ve Ποσειδώνας (Neptün) olduğunu öğrenir. Neptün ancak 1846'da keşfedildi ve deniz tanrısının Latince adını aldı; Yunanca da bu adı kısaca Ποσειδώνας diye çevirdi. Bugünkü Δίας adı da Zeus adının eski bir başka biçimi olan Δία'dan gelir.