De triëre: het Griekse oorlogsschip

Het woord τριήρης betekent een schip met drie rijen riemen. Een triëre had die drie rijen aan elke kant, de ene boven de andere. De bovenste roeiers waren de θρανῖται. Onder hen zaten de zygieten, en helemaal onderaan de thalamieten.

Een bemanning bestond uit ongeveer 200 mensen, van wie ongeveer 170 roeiers. De anderen waren officieren, zeelui, 10 soldaten en 4 boogschutters. Een fluitspeler gaf het ritme aan, zodat alle riemen tegelijk bewogen.

De baas was de τριήραρχος, de trierarch. In Athene was hij een rijke burger. Hij moest het schip uitrusten en onderhouden, en hij kon het in de oorlog aanvoeren. Voor de roeiers was er ook de κελευστής, een officier die hun de bevelen gaf. Het Grieks heeft dit woord nog: nu is een κελευστής een onderofficier bij de marine, ongeveer even hoog als een sergeant in het leger.

Wie waren de roeiers? Onze bronnen geven niet één antwoord. Een pagina van het Griekse ministerie van Cultuur zegt dat het waarschijnlijk allemaal vrije burgers van Athene waren. Bij Thucydides (1.143) spreekt Perikles over burgers, metoiken (vreemdelingen die in Athene woonden) en buitenlandse zeelui. Thucydides noemt ook slaven bij de Atheense vloot op Sicilië (7.13).

Roeien was betaald werk. Voor de grote vloot die in 415 v.Chr. naar Sicilië ging, betaalde Athene elke zeeman één drachme per dag, en de trierarchen gaven extra geld aan de bovenste roeiers (6.31).

Roeiers droegen hun eigen spullen. Thucydides (2.93) vertelt over zeelui uit de Peloponnesos die te voet naar zee moesten, elk met een riem, een kussen en een leren lus voor de riem.

Zijn spannendste verhaal komt uit 427 v.Chr. Athene stemde om de mannen van Mytilene, op Lesbos, te doden en bedacht zich daarna. Een tweede triëre haastte zich achter de eerste aan. De bemanning at gerst met wijn en olie terwijl ze roeide, en sliep om de beurt. Ze kwamen net op tijd aan (3.49).

De voorkant van een schip was de πρῷρα en de achterkant de πρύμνη. Aan de voorkant droeg de triëre haar wapen, de ram of ἔμβολον: een scherpe houten punt, bedekt met brons. De bemanning roeide snel en raakte de zijkant van een vijandelijk schip, om het te laten zinken. De triëre had ook zeilen, maar in de strijd telden vooral de riemen. Xenophon (Anabasis 6.4.2) zegt dat een triëre op één lange dag van Byzantion naar Herakleia kon roeien.

Wie heeft haar uitgevonden? Thucydides (1.13) meldt dat Korinthe gold als de eerste plaats in Griekenland waar men triëren bouwde. Hij zegt ook dat Ameinokles, een scheepsbouwer of ναυπηγός uit Korinthe, vier schepen maakte voor Samos, ongeveer 300 jaar voor het einde van de Peloponnesische Oorlog. Dat is ongeveer 700 v.Chr. Historici zijn het nog steeds niet eens: sommigen dateren de eerste triëren later, en sommigen denken dat de Feniciërs de eersten waren.

In 483/482 v.Chr. vonden de Atheners een rijke zilverader bij Laurion. Themistokles overtuigde hen om het geld aan schepen te besteden. In 480 v.Chr. had Athene 200 schepen, de grootste vloot van Griekenland, net op tijd voor de slag bij Salamis.

Lange tijd discussieerden geleerden over de triëre. Velen betwijfelden of een schip met riemen op drie niveaus echt kon werken. In 1982 richtten de historicus John Morrison, de scheepsbouwer John Coates en Frank Welsh de Trireme Trust op om het idee te testen. Ze gebruikten oude teksten en afbeeldingen, zoals het in steen uitgehouwen Lenormant-reliëf.

De Griekse marine besloot het schip te bouwen. Griekse timmerlieden werkten van 1985 tot 1987 op een werf in Keratsini, bij Piraeus. Het schip is 36,9 meter lang en 5,5 meter breed. In augustus 1987 kreeg het de naam Ολυμπιάς.

Van 1987 tot 1994 roeiden vrijwilligers het in zes proefvaarten, met 170 riemen op drie niveaus. De proeven lieten zien dat het goed en snel geroeid kon worden. In 1993 was het ook op de Theems in Engeland.

De proefvaarten zijn voorbij. In 2017 zei de Trireme Trust dat het schip niet meer sterk genoeg was voor experimenten. Volgens een Grieks nieuwsbericht besloot de marine in 1997 het alleen nog als museumstuk te gebruiken. Toch bracht het in 2004 de olympische vlam, en het museum van de marine zegt dat het nog aan vieringen meedoet en tochten met bezoekers maakt. De marine blijft ervoor zorgen.