Η τριήρης: το πολεμικό πλοίο των αρχαίων Ελλήνων

Η λέξη τριήρης σημαίνει πλοίο με τρεις σειρές κουπιά. Η τριήρης είχε αυτές τις τρεις σειρές σε κάθε πλευρά, τη μία πάνω από την άλλη. Οι κωπηλάτες της πάνω σειράς ήταν οι θρανῖται. Κάτω από αυτούς κάθονταν οι ζυγίτες, και στο κάτω μέρος οι θαλαμίτες.

Το πλήρωμα είχε περίπου 200 ανθρώπους, και περίπου 170 από αυτούς ήταν κωπηλάτες. Οι άλλοι ήταν αξιωματικοί, ναύτες, 10 στρατιώτες και 4 τοξότες. Ένας αυλητής έδινε τον ρυθμό, για να κινούνται όλα τα κουπιά μαζί.

Αρχηγός ήταν ο τριήραρχος. Στην Αθήνα ήταν πλούσιος πολίτης. Έπρεπε να εξοπλίζει το πλοίο και να το φροντίζει, και μπορούσε να το κυβερνά στον πόλεμο. Για τους κωπηλάτες υπήρχε και ο κελευστής, ένας αξιωματικός που τους έδινε τις διαταγές. Τα ελληνικά έχουν ακόμα αυτή τη λέξη: σήμερα ο κελευστής είναι υπαξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού, περίπου όσο ένας λοχίας στον στρατό ξηράς.

Ποιοι ήταν οι κωπηλάτες; Οι πηγές μας δεν δίνουν μία απάντηση. Μια σελίδα του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού λέει ότι μάλλον ήταν όλοι ελεύθεροι Αθηναίοι πολίτες. Στον Θουκυδίδη (1.143), ο Περικλής μιλά για πολίτες, μετοίκους (ξένους που ζούσαν στην Αθήνα) και ξένους ναύτες. Ο Θουκυδίδης αναφέρει επίσης δούλους με τον αθηναϊκό στόλο στη Σικελία (7.13).

Το κουπί ήταν δουλειά με μισθό. Για τον μεγάλο στόλο που έφυγε για τη Σικελία το 415 π.Χ., η Αθήνα πλήρωνε κάθε ναύτη μία δραχμή την ημέρα, και οι τριήραρχοι έδιναν επιπλέον χρήματα στους κωπηλάτες της πάνω σειράς (6.31).

Οι κωπηλάτες κουβαλούσαν τα δικά τους πράγματα. Ο Θουκυδίδης (2.93) λέει για ναύτες από την Πελοπόννησο που έπρεπε να πάνε με τα πόδια ως τη θάλασσα, ο καθένας με ένα κουπί, ένα μαξιλάρι και έναν δερμάτινο βρόχο για το κουπί.

Η πιο συναρπαστική του ιστορία είναι από το 427 π.Χ. Η Αθήνα ψήφισε να σκοτώσει τους άντρες της Μυτιλήνης, στη Λέσβο, και μετά άλλαξε γνώμη. Μια δεύτερη τριήρης έτρεξε πίσω από την πρώτη. Το πλήρωμα έτρωγε κριθάρι ανακατεμένο με κρασί και λάδι την ώρα που έκανε κουπί, και κοιμόταν με τη σειρά. Έφτασαν την τελευταία στιγμή (3.49).

Το μπροστινό μέρος του πλοίου ήταν η πρῷρα και το πίσω ήταν η πρύμνη. Μπροστά, η τριήρης είχε το όπλο της, το ἔμβολον: μια μυτερή ξύλινη προεξοχή, ντυμένη με χαλκό. Το πλήρωμα έκανε γρήγορα κουπί και χτυπούσε το πλάι του εχθρικού πλοίου, για να το βυθίσει. Η τριήρης είχε και πανιά, αλλά στη μάχη σημασία είχαν κυρίως τα κουπιά. Ο Ξενοφών (Κύρου Ανάβασις 6.4.2) λέει ότι μια τριήρης μπορούσε με τα κουπιά να πάει από το Βυζάντιο στην Ηράκλεια σε μία μεγάλη μέρα.

Ποιος την εφηύρε; Ο Θουκυδίδης (1.13) αναφέρει ότι, όπως λεγόταν, η Κόρινθος ήταν το πρώτο μέρος της Ελλάδας που έφτιαξε τριήρεις. Λέει επίσης ότι ο Αμεινοκλής, ένας Κορίνθιος ναυπηγός, έφτιαξε τέσσερα πλοία για τη Σάμο, περίπου 300 χρόνια πριν από το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου. Αυτό είναι περίπου το 700 π.Χ. Οι ιστορικοί διαφωνούν ακόμα: κάποιοι τοποθετούν τις πρώτες τριήρεις αργότερα, και κάποιοι πιστεύουν ότι πρώτοι ήταν οι Φοίνικες.

Το 483/482 π.Χ., οι Αθηναίοι βρήκαν μια πλούσια φλέβα ασημιού στο Λαύριο. Ο Θεμιστοκλής τους έπεισε να δώσουν τα χρήματα για πλοία. Το 480 π.Χ. η Αθήνα είχε 200 πλοία, το μεγαλύτερο ναυτικό της Ελλάδας, ακριβώς πριν από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Για πολύ καιρό, οι ειδικοί διαφωνούσαν για την τριήρη. Πολλοί αμφέβαλλαν αν ένα πλοίο με κουπιά σε τρία επίπεδα μπορούσε πραγματικά να λειτουργήσει. Το 1982 ο ιστορικός Τζον Μόρισον, ο ναυπηγός Τζον Κόουτς και ο Φρανκ Ουέλς ίδρυσαν το Trireme Trust για να δοκιμάσουν την ιδέα. Χρησιμοποίησαν αρχαία κείμενα και εικόνες, όπως το ανάγλυφο Λενορμάν.

Το Πολεμικό Ναυτικό αποφάσισε να φτιάξει το πλοίο. Έλληνες ξυλουργοί δούλεψαν σε ένα ναυπηγείο στο Κερατσίνι, κοντά στον Πειραιά, από το 1985 ως το 1987. Το πλοίο έχει μήκος 36,9 μέτρα και πλάτος 5,5 μέτρα. Τον Αύγουστο του 1987 πήρε το όνομα Ολυμπιάς.

Από το 1987 ως το 1994, εθελοντές έκαναν κουπί πάνω της σε έξι δοκιμές στη θάλασσα, με 170 κουπιά σε τρία επίπεδα. Οι δοκιμές έδειξαν ότι μπορούσε να πηγαίνει καλά και γρήγορα με τα κουπιά. Το 1993 πήγε και στον ποταμό Τάμεση, στην Αγγλία.

Οι δοκιμές της στη θάλασσα τελείωσαν. Το 2017 το Trireme Trust είπε ότι δεν ήταν πια αρκετά γερή για πειράματα. Μια ελληνική είδηση αναφέρει ότι το 1997 το Ναυτικό αποφάσισε να τη χρησιμοποιεί μόνο ως έκθεμα. Παρ’ όλα αυτά, το 2004 μετέφερε την Ολυμπιακή Φλόγα, και το μουσείο του Ναυτικού λέει ότι συμμετέχει ακόμα σε γιορτές και κάνει ταξίδια με επισκέπτες. Το Ναυτικό συνεχίζει να τη φροντίζει.