Mjekësia në Greqinë e lashtë dhe betimi i Hipokratit

Shumë kohë para spitaleve, grekët që sëmureshin u drejtoheshin shpesh perëndive. Perëndia i mjekësisë ishte Asklepi, i biri i Apollonit. Me të lidheshin dy perëndesha: e bija Higjeia, “Shëndeti”, dhe Panakeia, “ajo që shëron gjithçka”. Në Iliadën e Homerit, dy djemtë e tij, Makaoni dhe Podaleiri, janë shërues që kujdesen për luftëtarët e plagosur në Trojë.

Të sëmurët udhëtonin drejt shenjtëroreve të Asklepit, asklepieioneve. Më i famshmi ishte në Epidaur, në Peloponez, ku Asklepi nderohej që nga shekulli VI p.e.s. Të sëmurët pastroheshin, bënin dhurata dhe pastaj flinin në një sallë të veçantë, ἄβατον. Ky gjumë shërues quhej ἐγκοίμησις. Ata shpresonin që perëndia t’u shfaqej në ëndërr dhe t’u thoshte cilin mjekim të ndiqnin.

Por Greqia kishte edhe mjekë që ishin mjeshtër, jo priftërinj. Mjeku quhej ἰατρός, dhe sot grekët thonë ende γιατρός. Ai i vizitonte të sëmurët në shtëpi, i ekzaminonte dhe u këshillonte ushqim, pushim, ushtrime ose ilaçe. Në këtë faqe do të njohësh më të famshmin nga këta mjekë, Hipokratin nga Kosi, dhe betimin që mban emrin e tij.

Hipokrati vinte nga ishulli Kos, në juglindje të Egjeut, dhe jetoi në shekullin V p.e.s. Për jetën e tij dimë shumë pak. Platoni përmend “Hipokratin nga Kosi, Asklepiadin” si një mësues të famshëm të cilit një i ri mund t’i paguante për të mësuar mjekësi (Protagora 311b). Asklepiadët ishin një familje mjekësh që e lidhnin prejardhjen e tyre me Asklepin.

Rreth gjashtëdhjetë libra mjekësorë kanë arritur deri te ne me emrin e tij: Korpusi hipokratik. Ka të ngjarë që t’i kenë shkruar disa autorë gjatë një periudhe të gjatë, dhe ndonjëherë ata japin këshilla të ndryshme. Nuk mund ta dimë me siguri cilët prej tyre, nëse ndonjërin, i shkroi vetë Hipokrati.

Shumë nga këta libra i bashkon një mënyrë e re të menduari. Autori i veprës Për sëmundjen e shenjtë thotë se epilepsia, që shumë e lidhnin me perënditë, ka “një shkak natyror” si sëmundjet e tjera, dhe se njerëzit e quajnë hyjnore vetëm sepse nuk e kuptojnë. Disa autorë hipokratikë e shpjegonin shëndetin si ekuilibër të katër lëngjeve të trupit: gjakut, gëlbazës, tëmthit të verdhë dhe tëmthit të zi.

Shenjtërorja e madhe e Asklepit që vizitorët shohin sot në Kos u ndërtua kryesisht pas Hipokratit, nga shekulli IV p.e.s. e më pas. Ministria greke e Kulturës e lidh mjekësinë shkencore që ushtrohej atje me shkollën që Hipokrati kishte themeluar në ishull.

Mjekët hipokratikë mësonin duke vëzhguar me kujdes pacientët e tyre. Te Epidemitë I (seksioni 11) autori jep një rregull të shkurtër: “Thuaj të shkuarën, diagnostiko të tashmen, parashiko të ardhmen.” Dy fjalë greke pas kësaj metode janë ende terma kyç të mjekësisë. Διάγνωσις, nga διαγιγνώσκω, “dalloj”, është puna për të vendosur se çfarë sëmundjeje ka pacienti. Πρόγνωσις, “njohja paraprakisht”, është parashikimi se si do të zhvillohet sëmundja; një libër hipokratik quhet madje Prognostiku.

I njëjti pasazh shton: “Në sëmundje, mësohu me dy gjëra: të ndihmosh, ose të paktën të mos dëmtosh.” Thotë gjithashtu se arti ka tri pjesë, sëmundjen, të sëmurin dhe mjekun, dhe se i sëmuri duhet të luftojë sëmundjen bashkë me mjekun.

Mjeti kryesor i mjekimit, θεραπεία, ishte shpesh δίαιτα: jo vetëm ushqimi, por e gjithë mënyra e jetesës, me pushim, ushtrime dhe banja. Një φάρμακον mund të ishte ilaç shërues, por e njëjta fjalë mund të nënkuptonte edhe helm, prandaj mjeku duhej ta përdorte me kujdes.

Ὅρκος, Betimi, është një tekst i shkurtër në greqishten joniane të librave hipokratikë. Fillon me ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρόν, “Betohem në Apollonin mjek”, dhe thërret si dëshmitarë Asklepin, Higjeian, Panakeian dhe të gjitha perënditë. Pastaj mjeku i ri premton:

• të nderojë mësuesin e tij si prind dhe t’ua mësojë artin bijve të mësuesit pa pagesë;
• ta përdorë regjimin e jetesës “për të mirën e të sëmurëve”, dhe kurrë për t’i dëmtuar;
• të mos i japë askujt ilaç vdekjeprurës, edhe nëse ia kërkojnë, dhe të mos i japë gruas pesar për abort;
• të mos operojë ata që vuajnë nga guri, por t’ua lërë këtë punë njerëzve që e bëjnë;
• të heshtë për ato që sheh ose dëgjon “gjatë mjekimit”, ἐν θεραπείῃ, dhe jashtë tij.

Kush e shkroi, dhe kur? Nuk mund ta dimë nëse e shkroi vetë Hipokrati. Shpesh datohet në fund të shekullit V ose në shekullin IV p.e.s., por çështja diskutohet: në vitin 2019 filologu klasik Cristian Tolsa argumentoi se rregullat e tij etike mund të jenë një shtesë e mëvonshme, helenistike, në një betim më të vjetër besnikërie ndaj mësuesit. Në vitin 1948 Shoqata Botërore e Mjekëve miratoi një zotim modern, Deklaratën e Gjenevës, të cilën disa fakultete mjekësie e lexojnë sot në diplomim.