Lojërat Olimpike në Greqinë e lashtë

Olimpia ndodhet në perëndim të Peloponezit, në një luginë të gjelbër pranë lumit Alfe. Nuk ishte qytet. Ishte një shenjtërore, një vend i shenjtë për Zeusin, atin e perëndive. Në korijen e shenjtë, Altis, kishte altarë, një tempull të Herës dhe më vonë një tempull shumë të madh të Zeusit, i ndërtuar midis viteve 470 dhe 456 p.e.s.

Lojërat ishin një festë fetare. Atletët dhe vizitorët luteshin dhe i bënin flijime Zeusit, dhe garat ishin një mënyrë për ta nderuar. Fjala e lashtë për një garë ishte ἀγών, dhe sot fjala αγώνας ende do të thotë ndeshje ose luftë e vështirë.

Grekët i numëronin lojërat e para nga viti 776 p.e.s. Një vrapues nga Elida, i quajtur Koreb (Κόροιβος), fitoi të vetmen garë, një vrapim. Kjo datë vjen nga lista të lashta fituesish, dhe vetë festa mund të jetë edhe më e vjetër. Pas kësaj, lojërat përsëriteshin çdo katër vjet. Grekët e quanin këtë periudhë katërvjeçare Ὀλυμπιάς, olimpiadë, dhe numëronin vitet me të, si me një kalendar.

Në fillim kishte vetëm një garë: stadionin, një vrapim i shpejtë sa gjatësia e pistës. Edhe pista quhej στάδιον, dhe prej saj vjen fjala e sotme στάδιο (stadium). Me kalimin e viteve, grekët shtuan gara të tjera:

• një vrapim të dyfishtë (724 p.e.s.) dhe një vrapim të gjatë (720 p.e.s.);
• πένταθλον, pesë gara në një, dhe mundjen (708 p.e.s.);
• boksin (688 p.e.s.) dhe garën e karrocave me katër kuaj (680 p.e.s.);
• pankrationin, një përzierje e ashpër boksi dhe mundjeje (648 p.e.s.), dhe një vrapim me armatim (520 p.e.s.).

Sportisti quhej ἀθλητής, një fjalë e lidhur me ἆθλον, «çmim». E megjithatë, në Olimpia çmimi ishte shumë i thjeshtë: një kurorë, një στέφανος, prej ulliri të egër, κότινος. Shkrimtari i lashtë Pausania tregon se ullirin e egër e solli në Greqi Herakliu. Fituesi i sillte nder të madh qytetit të tij, dhe poetë si Pindari shkruanin këngë për fituesit olimpikë.

Qytetet greke shpesh luftonin me njëri-tjetrin. Por për lojërat kishte një armëpushim, ἐκεχειρία. Sipas traditës së lashtë, e vendosi Ifiti, mbret i Elidës, në vitin 776 p.e.s. bashkë me dy sundimtarë të tjerë. Gjatë armëpushimit, atletët dhe vizitorët mund të udhëtonin të sigurt deri në Olimpia dhe të ktheheshin në shtëpi.

Jo të gjithë mund të garonin. Atletët ishin burra dhe djem grekë. Në disa ditë, grave të martuara nuk u lejohej t'i shihnin lojërat. Pausania, një shkrimtar udhëtimesh i shekullit II të e.s., tregon se një ligj i Elidës kërcënonte të hidhte nga një shkëmb çdo grua që kapej atje.

Vajzat kishin lojërat e tyre, Heraia, për perëndeshën Hera. Çdo katër vjet ato vraponin në të njëjtin stadium, në një pistë rreth një të gjashtën më të shkurtër. Edhe fitueset merrnin një kurorë ulliri. Gratë mund të fitonin në Olimpia edhe në një mënyrë tjetër: nëse kuajt ishin të tyret, mund të shpalleshin fituese të një gare karrocash.

Lojërat zgjatën më shumë se një mijë vjet. Lojërat e fundit datohen tradicionalisht në vitin 393 të e.s. Pak më vonë, perandori romak Teodosi I ndaloi festat e vjetra të perëndive. Më vonë, përmbytjet dhe tërmetet e mbuluan Olimpian me baltë, derisa arkeologët e zbuluan përsëri.

Në vitin 1896 Lojërat Olimpike rifilluan, në Athinë. Në greqisht, lojërat e sotme quhen ende Ολυμπιάδα, me të njëjtën fjalë si periudha e lashtë katërvjeçare: thuhet «η Ολυμπιάδα της Αθήνας» për Lojërat e Athinës të vitit 2004.

Një zakon modern i lidh lojërat e sotme me Olimpian. Që nga viti 1936, disa muaj para çdo edicioni, pranë tempullit të Herës ndizet një flakë me rrezet e diellit dhe një pasqyrë të lakuar. Një aktore e veshur si kryepriftëreshë drejton ceremoninë. Grekët e lashtë nuk e bënin këtë: është një rit i ri në një vend të lashtë. Pastaj vrapuesit e mbartin flakën, nga pishtari në pishtar, deri në qytetin pritës.