Fjalë me origjinë greke në shqip

Fjala telefon ka dy pjesë. E para është τῆλε, një fjalë e vjetër greke që do të thotë „larg“. E lexojmë që në Iliadën e Homerit. E dyta është φωνή, „zë“ ose „tingull“. Bashkë duan të thonë afërsisht „një zë nga larg“.

Por grekët e lashtë nuk e përdorën kurrë këtë fjalë. Ata nuk kishin telefona! Njerëz në Evropën e re e ndërtuan nga pjesët e vjetra greke. Një fjalor i madh frëngjisht e gjen téléphone të frëngjishtes në vitin 1809, për të folur nga larg me bori zëri. Fjalorë të tjerë japin data më të vona. Në vitin 1876, kur Aleksandër Graham Beli patentoi telefonin e tij, fjala u përdor në frëngjisht edhe për aparatin elektrik. Pastaj fjala bëri xhiron e botës dhe erdhi edhe në Greqi. Fjalori i greqishtes së re thotë se τηλέφωνο hyri në greqisht nga anglishtja ose përmes frëngjishtes.

Pak prej këtyre fjalëve erdhën drejt nga Greqia. Shumica bënë një rrugë të gjatë përmes gjuhëve të tjera. Shiko rrugën e secilës.

• telefon: τῆλε dhe φωνή, të bashkuara në Evropën e re.
• shkollë: nga greqishtja σχολή, përmes latinishtes schola. Në fillim σχολή donte të thoshte kohë e lirë! Më vonë kohë për studim, dhe pastaj një grup nxënësish.
• muzikë: nga μουσική, „arti i Muzave“.
• teatër: në fund të fundit nga θέατρον, „vend për të parë“.
• shpellë: nga greqishtja e lashtë σπήλαιον, „shpellë“.

Një fjalor i mirë tregon të njëjtën histori për shumë fjalë të tjera. Kërko shënimin që thotë nga vjen një fjalë. Ai quhet etimologji.

Greqishtja ka ndryshuar që nga koha e Homerit. Disa shkronja sot kanë tinguj të rinj. Shkronja η tingëllon si „i“, φ si f, β si v, dhe θ si th në shqip. Fjalori i shkruan kështu tingujt e këtyre fjalëve:

• τηλέφωνο [tiléfono]: telefon
• σχολείο [sxolío]: shkollë
• μουσική [musikí]: muzikë
• θέατρο [θéatro]: teatër
• βιβλίο [vivlío]: libër

Shenja e vogël mbi zanoren tregon rrokjen e fortë: τηλέφωνο ka theksin te λέ. Në shqip theksi bie gjetiu. Prek çdo fjalë dhe përsërite pas zërit. Vër re se σχολείο nuk është e njëjtë me σχολή. Sot σχολή zakonisht është pjesë e një universiteti, ndërsa fëmijët shkojnë në σχολείο.

Disa fjalë nuk kanë të bëjnë me greqishten. Fjala greke për librin është βιβλίο, nga e lashta βιβλίον. Prej saj vjen anglishtja Bible. Por fjala shqipe libër nuk është greke: ajo vjen nga latinishtja liber.

Edhe gjuhë të tjera zgjodhën ndryshe. Finlandishtja thotë puhelin për telefonin, nga një folje finlandeze. Kinezishtja thotë 电话, me shenja kineze. Prandaj mos hamendëso! Fjalët greke fshihen edhe aty ku nuk i pret: anglishtja butter, gjalpë, vjen nga βούτυρον. Edhe dy fjalë nga lista e kësaj faqeje bëjnë të njëjtën gjë: ἀριθμός, „numër“, qëndron pas anglishtes arithmetic, dhe γράφω, „shkruaj“, pas anglishtes telegraph. Grekët sot ende thonë αριθμός dhe γράφω.