De Griekse polis: wat was een stadstaat?

Het Griekse woord πόλις (polis) betekent ‘stad’. Maar een Griekse polis was meer dan een stad. Het was een kleine, onafhankelijke staat. In het midden lag een stad, vaak met muren, en eromheen lagen akkers en dorpen. Dat landbouwgebied noemden de Grieken de χώρα (chora).

Elke polis maakte haar eigen wetten, koos haar eigen leiders, had een eigen leger en sloeg vaak eigen munten. Elke polis had ook een lievelingsgod of -godin die haar beschermde. Athene had bijvoorbeeld Athena. Soms waren twee poleis bevriend, en soms voerden ze oorlog met elkaar.

Hoeveel waren er? Historici van het Kopenhaagse Poliscentrum maakten een lijst van alle plaatsen die tussen ongeveer 650 en 325 v.Chr. zeker of waarschijnlijk een polis waren. Ze telden er 1035. De meeste waren klein. Athene en Sparta waren veel groter dan de meeste. Al deze Grieken spraken dezelfde taal en baden tot dezelfde goden, maar ze woonden niet in één land.

Veel poleis werden rond een hoge rots of heuvel gebouwd. De Grieken noemden die de ἀκρόπολις (akropolis), ‘de bovenstad’. Bij gevaar konden mensen daar naar boven vluchten. Bovenop stond de ναός, de tempel van de god van de stad. Op de Akropolis van Athene begon men in de 8e eeuw v.Chr. Athena te vereren. In de 5e eeuw v.Chr. bouwden de Atheners daar voor haar het Parthenon.

Onder de rots lag de ἀγορά (agora), een groot open plein. Het was het hart van het dagelijks leven. Boeren en ambachtslieden verkochten er eten, potten en schoenen. Burgers ontmoetten elkaar om over het nieuws te praten. Rond de agora van Athene stonden het raadhuis, kantoren en rechtbanken.

Veel steden hadden een sterke stenen muur, de τεῖχος, om zich heen. Buiten de muren lagen de boerderijen van de chora, met olijfbomen, wijnstokken en tarwe.

Een πολίτης (polites) was een burger: een lid van de polis. Maar niet iedereen die in een polis woonde, was burger. In de meeste Griekse steden hadden alleen vrije volwassen mannen uit burgerfamilies alle rechten. Vrouwen, kinderen, slaven en vreemdelingen die in de stad woonden, waren geen volwaardige burgers.

Burgers hadden rechten en plichten. Ze konden meedoen aan vergaderingen, helpen de wetten te maken, de νόμοι, en als rechter in de rechtbank zitten. Ze moesten ook de stad verdedigen. Als er oorlog was, trokken de burgers hun wapenrusting aan en vochten zij aan zij.

Elke polis koos zelf hoe ze bestuurd werd. In sommige had een koning of een paar rijke families de macht. In Athene kwamen de burgers zelf bijeen in de volksvergadering en stemden ze over de grote beslissingen. Dat was democratie. De filosoof Aristoteles schreef dat de mens van nature een ‘politiek dier’ is, een wezen dat gemaakt is om in een polis te leven.

De polis is al lang verdwenen, maar haar woorden niet. Luister naar ze in het Nieuwgrieks:

• πόλη (poli) is nog steeds het gewone woord voor ‘stad’. Veel Grieken noemen Istanbul gewoon η Πόλη, ‘de Stad’, naar de oude naam Κωνσταντινούπολη, ‘de stad van Constantijn’.
• πολίτης betekent nog steeds ‘burger’.
• αγορά betekent nu ‘markt’ of ‘winkelen’. Een Griek die gaat winkelen zegt «πάω στην αγορά».
• Ακρόπολη is de naam van de beroemde rots in Athene, en ook van andere hooggelegen burchten.

Ook veel andere talen gebruiken de polis. De Nederlandse woorden ‘politiek’ en ‘politie’, net als het Engelse ‘politics’, komen van woorden die op πόλις gebouwd zijn. Als een Griekse leerling over de oude stadstaat leert, hoort hij woorden die elke dag op straat klinken.