Lizjasz: mowy, które tłumaczą uczniowie

Lizjasz (ok. 445–ok. 380 p.n.e.) był synem Kefalosa, bogatego syrakuzańczyka, który, jak mówi Lizjasz, przybył do Aten namówiony przez Peryklesa (12.4). Rodzina mieszkała tam jako metojkowie, wolni cudzoziemscy mieszkańcy. Za rządów Trzydziestu, w 404 r. p.n.e., Lizjasz uciekł do Megary, a jego brat Polemarch otrzymał rozkaz wypicia cykuty bez procesu (12.17). Od około 403 r. p.n.e. pracował jako λογογράφος, autor mów, które klienci wygłaszali we własnym imieniu. S. C. Todd łączy tę karierę z utratą majątku rodzinnego i z doświadczeniem wygłoszenia, a przynajmniej rozpowszechnienia mowy Przeciw Eratostenesowi.

Liczby wymagają ostrożności. W starożytności krążyło pod jego imieniem około 425 mów, a dawni krytycy uznawali 233. Współczesne wydania drukują 34 lub 35, z których część jest sporna. K. J. Dover (1968) dowodził, że nie można ich czysto podzielić na autentyczne i nieautentyczne i że trzeba posługiwać się stopniami prawdopodobieństwa. Dopuszczał też, że klient i autor czasem układali mowę wspólnie. Usher (1976) i Worthington (1993) odpowiedzieli, że rozpowszechniany tekst kształtował sam autor, choć Worthington dopuszcza kilka wspólnych prac, a Todd także odrzuca teorię Dovera.

Liczby podają mowę, a potem paragraf.

• Lizjasz 1, O zabójstwie Eratostenesa. Eufiletos przyznaje, że zabił kochanka żony, jako karę zgodną z prawem (1.4). Każe odczytać prawo ze steli Areopagu (1.30); oskarżyciele twierdzą, że tego dnia kazał służącej sprowadzić młodzieńca (1.37). Ath. Pol. 57.3 kieruje takie sprawy do Delfinionu i tam właśnie Todd umieszcza proces.
• Lizjasz 12, Przeciw Eratostenesowi. Przemawia sam Lizjasz, jak mówi tytuł (ὃν αὐτὸς εἶπε Λυσίας), przeciw byłemu członkowi Trzydziestu; datowana na 403 r. p.n.e. Przeczytaj krótkie przesłuchanie o Polemarchu (12.25) i zakończenie (12.100).
• Lizjasz 16, W obronie Mantyteosa. Młody człowiek poddany badaniu, δοκιμασία, przed Radą odpowiada na zarzut służby w konnicy za Trzydziestu (16.3) i mówi, że takie badanie wymaga zdania sprawy z całego życia (16.9). Wspomina wyprawę do Koryntu z 394 r. p.n.e. (16.15), więc mowa jest późniejsza.
• Lizjasz 22, Przeciw handlarzom zbożem. Handlarzy oskarża się o zakup większej ilości niż pięćdziesiąt φορμοί dozwolonych przez prawo (22.5). Mówca przesłuchuje jednego z nich w sądzie («μέτοικος εἶ; ναί») i kończy: skażcie ich, a będziecie kupować taniej (22.22). Data jest sporna.
• Lizjasz 24, W obronie inwalidy. Przed Radą pewien człowiek broni swojego zasiłku przed oskarżycielem, który twierdzi, że jeździ on konno i dość zarabia (24.4–5). Mówi o jednym obolu (24.13, 24.26), a Ath. Pol. 49.4 podaje dwa.

Przewodnik Centrum Języka Greckiego opisuje jego prosty styl attycki, wzór dla późniejszych attycystów. W dziele O Lizjaszu 8 Dionizjos z Halikarnasu chwali jego ἠθοποιία, rysowanie charakterów, i mówi, że nie znajduje u Lizjasza żadnej postaci «οὔτε ἀνηθοποίητον οὔτε ἄψυχον», pozbawionej charakteru albo życia. Poniższe uwagi wynikają z samych tekstów:

• Zwrot do słuchaczy wskazuje audytorium: ὦ ἄνδρες δικασταί to sąd (12.1, 22.1), ὦ βουλή to Rada (16.1, 24.1).
• Uważaj na język prawny. «δίκην οὔτε ἐδικασάμεθα οὔτε ἐφύγομεν» (12.4): nigdy nikogo nie pozwaliśmy i nigdy nie byliśmy pozwani. Tu φεύγω nie znaczy «uciekać».
• Nagłówki takie jak ΜΑΡΤΥΡΕΣ (16.9) czy ΝΟΜΟΣ (1.30) wskazują, gdzie odczytywano zeznanie lub prawo; mowa nie podaje ich treści.
• W 16.18 κομᾷ, «nosi długie włosy», to poprawka Hamakera. Rękopisy mają τολμᾷ.
• Nie utożsamiaj bez argumentów dwóch ludzi o imieniu Eratostenes. Ten z mowy 1 pochodzi z Oe (Ὀῆθεν, 1.16) i nazywany jest νεανίσκος (1.37); ten z mowy 12 należał do Trzydziestu. Ich tożsamość bywała przedmiotem dyskusji (Avery 1991, Kapparis 1993).
• Każda mowa przedstawia jedną stronę i powstała do wygłoszenia przed głosowaniem, więc sam tekst nie mówi, jaki był wyrok.

Wiele z tych słów jest nadal w użyciu, często z przesunięciem znaczenia. Z μάρτυς powstał μάρτυρας, wciąż świadek w sądzie, a także męczennik, znaczenie zrodzone w koine. ἀγών mógł być procesem (τὸν ἀγῶνα τουτονί, 24.1); αγώνας znaczy teraz walkę lub mecz, choć zachował się δικαστικός αγώνας. βουλή to Rada z 16.1, a Βουλή to dziś parlament. ἀδύνατος w 24.13 to człowiek zaliczany do inwalidów; αδύνατος znaczy teraz słaby, chudy lub niemożliwy. τεκμήριον (22.11) trwa jako τεκμήριο, dowód. λόγον διδόναι (16.9) jest bliskie dzisiejszemu «δίνω λόγο», odpowiadać za coś, a ἠθοποιία Dionizjosa stała się aktorstwem.

A kto go tłumaczy: w Grecji opublikowany zakres materiału dla kierunku humanistycznego Β΄ Λυκείου w latach 2026–27 obejmuje mowę W obronie Mantyteosa bez §§14–17, według serwisu edukacyjnego Alfavita, a Instytut Polityki Edukacyjnej wymienia scenariusze lekcji o tej samej mowie. We Włoszech wydawcy sprzedają antologie Lizjasza dla liceo classico. Wybory bywają różne: wydanie Careya w Cambridge drukuje mowy 1, 3, 7, 14, 31 i 32, więc sprawdź własną listę lektur.