Lysias: de redevoeringen die leerlingen vertalen

Lysias (ca. 445–ca. 380 v.Chr.) was de zoon van Kephalos, een rijke man uit Syracuse die volgens Lysias op aandringen van Perikles naar Athene kwam (12.4). De familie woonde daar als metoiken, vrije buitenlandse inwoners. Onder de Dertig, in 404 v.Chr., ontvluchtte Lysias naar Megara, en zijn broer Polemarchos kreeg het bevel zonder proces de gifbeker met dollekervel te drinken (12.17). Vanaf ongeveer 403 v.Chr. werkte hij als λογογράφος, schrijver van redevoeringen die zijn cliënten in eigen naam hielden. S. C. Todd verbindt deze loopbaan met het verlies van het familiefortuin en met de ervaring dat hij Tegen Eratosthenes had gehouden of op zijn minst verspreid.

De getallen vragen om voorzichtigheid. In de oudheid circuleerden ongeveer 425 redevoeringen onder zijn naam, en antieke critici aanvaardden er 233. Moderne uitgaven drukken er 34 of 35, waarvan sommige omstreden zijn. K. J. Dover (1968) betoogde dat ze niet netjes in echt en onecht te scheiden zijn en dat we met graden van waarschijnlijkheid moeten werken. Hij hield er ook rekening mee dat cliënt en schrijver soms samen een redevoering opstelden. Usher (1976) en Worthington (1993) antwoordden dat alleen de schrijver de verspreide tekst vormgaf, al laat Worthington ruimte voor enkele gezamenlijke werken, en ook Todd verwerpt Dovers theorie.

De getallen geven de redevoering en daarna de paragraaf.

• Lysias 1, Over de moord op Eratosthenes. Euphiletos geeft toe dat hij de minnaar van zijn vrouw heeft gedood, als straf volgens de wetten (1.4). Hij laat de wet voorlezen van de stèle van de Areopagus (1.30); zijn aanklagers zeggen dat hij de jongeman die dag door zijn dienstmeisje liet halen (1.37). De Ath. Pol. 57.3 verwijst zulke zaken naar het Delphinion, en Todd plaatst het proces daar.
• Lysias 12, Tegen Eratosthenes. Lysias spreekt zelf, zoals de titel zegt (ὃν αὐτὸς εἶπε Λυσίας), tegen een voormalig lid van de Dertig; gedateerd op 403 v.Chr. Lees het korte kruisverhoor over Polemarchos (12.25) en het slot (12.100).
• Lysias 16, Voor Mantitheos. Een jongeman die voor de Raad een onderzoek, δοκιμασία, ondergaat, antwoordt op de beschuldiging dat hij onder de Dertig bij de cavalerie diende (16.3), en zegt dat zo'n onderzoek rekenschap van het hele leven vraagt (16.9). Hij noemt de tocht naar Korinthe van 394 v.Chr. (16.15), dus de redevoering is later.
• Lysias 22, Tegen de graanhandelaren. De handelaren worden ervan beschuldigd meer te hebben gekocht dan de vijftig φορμοί die de wet toestaat (22.5). De spreker ondervraagt er een in de rechtbank («μέτοικος εἶ; ναί») en besluit: veroordeel hen en jullie kopen goedkoper (22.22). De datum is omstreden.
• Lysias 24, Voor de invalide. Voor de Raad verdedigt een man zijn uitkering tegen een aanklager die zegt dat hij paardrijdt en genoeg verdient (24.4–5). Hij spreekt van één obool (24.13, 24.26), terwijl de Ath. Pol. 49.4 er twee noemt.

De gids van het Centrum voor de Griekse Taal beschrijft zijn eenvoudige Attische stijl, een voorbeeld voor de latere atticisten. In Over Lysias 8 prijst Dionysios van Halikarnassos zijn ἠθοποιία, het tekenen van karakters, en zegt hij bij Lysias geen enkele persoon te vinden die «οὔτε ἀνηθοποίητον οὔτε ἄψυχον» is, zonder karakter of levenloos. Deze punten komen uit de teksten zelf:

• De aanspreking noemt het publiek: ὦ ἄνδρες δικασταί voor een rechtbank (12.1, 22.1), ὦ βουλή voor de Raad (16.1, 24.1).
• Let op de juridische taal. «δίκην οὔτε ἐδικασάμεθα οὔτε ἐφύγομεν» (12.4): we hebben nooit iemand aangeklaagd en hebben nooit als gedaagde terechtgestaan. Hier betekent φεύγω niet «vluchten».
• Kopjes als ΜΑΡΤΥΡΕΣ (16.9) of ΝΟΜΟΣ (1.30) geven aan waar een getuigenis of wet werd voorgelezen; de redevoering geeft de tekst daarvan niet.
• In 16.18 is κομᾷ, «draagt lang haar», een conjectuur van Hamaker. De handschriften hebben τολμᾷ.
• Stel de twee mannen die Eratosthenes heten niet zonder argument gelijk. Die uit redevoering 1 komt uit Oe (Ὀῆθεν, 1.16) en heet νεανίσκος (1.37); die uit redevoering 12 hoorde bij de Dertig. Of ze dezelfde zijn, is besproken (Avery 1991, Kapparis 1993).
• Elke redevoering geeft één kant en werd geschreven om vóór de stemming te worden gehouden, dus de tekst alleen vertelt niet wat het vonnis was.

Veel van deze woorden zijn nog in gebruik, vaak met een verschuiving. μάρτυς werd μάρτυρας, nog steeds de getuige in de rechtbank en ook de martelaar, een betekenis die in de Koinè ontstond. ἀγών kon een proces zijn (τὸν ἀγῶνα τουτονί, 24.1); αγώνας betekent nu strijd of wedstrijd, al leeft δικαστικός αγώνας voort. βουλή is de Raad van 16.1, en Βουλή is nu een parlement. ἀδύνατος in 24.13 is een man die tot de invaliden wordt gerekend; αδύνατος betekent nu zwak, mager of onmogelijk. τεκμήριον (22.11) blijft als τεκμήριο, een bewijsstuk. λόγον διδόναι (16.9) ligt dicht bij het huidige «δίνω λόγο», ergens verantwoording voor afleggen, en de ἠθοποιία van Dionysios is de toneelspeelkunst geworden.

En wie vertaalt hem: in Griekenland omvat de gepubliceerde leerstof voor de humanistische richting van Β΄ Λυκείου in 2026–27 Voor Mantitheos behalve §§14–17, volgens de onderwijssite Alfavita, en het Instituut voor Onderwijsbeleid vermeldt lesscenario's over dezelfde redevoering. In Italië verkopen uitgevers bloemlezingen van Lysias voor het liceo classico. De keuzes verschillen: Careys uitgave bij Cambridge drukt de redevoeringen 1, 3, 7, 14, 31 en 32, dus controleer je eigen leeslijst.