Λυσίας: οι λόγοι που μεταφράζουν οι μαθητές

Ο Λυσίας (περ. 445–περ. 380 π.Χ.) ήταν γιος του Κέφαλου, ενός πλούσιου Συρακούσιου που, όπως λέει ο ίδιος ο Λυσίας, ήρθε στην Αθήνα επειδή τον έπεισε ο Περικλής (12.4). Η οικογένεια ζούσε εκεί ως μέτοικοι, ελεύθεροι ξένοι κάτοικοι. Επί των Τριάκοντα, το 404 π.Χ., ο Λυσίας διέφυγε στα Μέγαρα, και στον αδελφό του, τον Πολέμαρχο, δόθηκε διαταγή να πιει κώνειο χωρίς δίκη (12.17). Από το 403 π.Χ. περίπου εργάστηκε ως λογογράφος, δηλαδή έγραφε λόγους που οι πελάτες του εκφωνούσαν με δική τους φωνή. Ο S. C. Todd συνδέει αυτή τη σταδιοδρομία με την απώλεια της οικογενειακής περιουσίας και με την εμπειρία να εκφωνήσει, ή τουλάχιστον να κυκλοφορήσει, τον λόγο Κατά Ερατοσθένους.

Οι αριθμοί θέλουν προσοχή. Στην αρχαιότητα κυκλοφορούσαν με το όνομά του περίπου 425 λόγοι, και οι αρχαίοι κριτικοί δέχονταν ως γνήσιους τους 233. Οι σύγχρονες εκδόσεις τυπώνουν 34 ή 35, ορισμένοι από τους οποίους αμφισβητούνται. Ο K. J. Dover (1968) υποστήριξε ότι οι λόγοι δεν χωρίζονται καθαρά σε γνήσιους και νόθους, και ότι πρέπει να δουλεύουμε με βαθμούς πιθανότητας. Δέχτηκε επίσης ότι πελάτης και συγγραφέας μπορεί μερικές φορές να συνέθεταν έναν λόγο μαζί. Ο Usher (1976) και ο Worthington (1993) απάντησαν ότι μόνο ο συγγραφέας διαμόρφωνε το κείμενο που κυκλοφορούσε, αν και ο Worthington δέχεται λίγα κοινά έργα, ενώ και ο Todd απορρίπτει τη θεωρία του Dover.

Οι αριθμοί δίνουν τον λόγο και έπειτα την παράγραφο.

• Λυσίας 1, Υπέρ του Ερατοσθένους φόνου. Ο Ευφίλητος παραδέχεται ότι σκότωσε τον εραστή της γυναίκας του, ως τιμωρία σύμφωνα με τους νόμους (1.4). Ζητά να διαβαστεί ο νόμος από τη στήλη του Αρείου Πάγου (1.30)· οι κατήγοροί του λένε ότι έβαλε την υπηρέτρια να φέρει τον νεαρό εκείνη την ημέρα (1.37). Η Αθηναίων Πολιτεία 57.3 στέλνει τέτοιες υποθέσεις στο Δελφίνιο, και εκεί τοποθετεί τη δίκη ο Todd.
• Λυσίας 12, Κατά Ερατοσθένους. Μιλά ο ίδιος ο Λυσίας, όπως λέει ο τίτλος (ὃν αὐτὸς εἶπε Λυσίας), εναντίον ενός πρώην μέλους των Τριάκοντα· χρονολογείται στο 403 π.Χ. Διαβάστε τη σύντομη εξέταση για τον Πολέμαρχο (12.25) και το τέλος (12.100).
• Λυσίας 16, Υπέρ Μαντιθέου. Ένας νέος που περνά από δοκιμασία μπροστά στη Βουλή απαντά στην κατηγορία ότι υπηρέτησε στο ιππικό επί των Τριάκοντα (16.3), και λέει ότι η δοκιμασία απαιτεί απολογισμό ολόκληρης της ζωής (16.9). Αναφέρει την εκστρατεία στην Κόρινθο του 394 π.Χ. (16.15), άρα ο λόγος είναι μεταγενέστερος.
• Λυσίας 22, Κατά των σιτοπωλών. Οι έμποροι κατηγορούνται ότι αγόρασαν περισσότερους από τους πενήντα φορμούς που επιτρέπει ο νόμος (22.5). Ο ομιλητής εξετάζει έναν από αυτούς στο δικαστήριο («μέτοικος εἶ; ναί») και κλείνει: καταδικάστε τους, και θα αγοράζετε φθηνότερα (22.22). Η χρονολογία συζητιέται.
• Λυσίας 24, Υπέρ του αδυνάτου. Μπροστά στη Βουλή, ένας άνθρωπος υπερασπίζεται το επίδομά του απέναντι σε κατήγορο που λέει ότι ανεβαίνει σε άλογα και κερδίζει αρκετά (24.4–5). Μιλά για έναν οβολό (24.13, 24.26), ενώ η Αθηναίων Πολιτεία 49.4 δίνει δύο.

Ο οδηγός του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας περιγράφει το λιτό αττικό ύφος του, πρότυπο για τους μεταγενέστερους αττικιστές. Στο έργο Περί Λυσίου 8, ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς επαινεί την ἠθοποιία του, την απόδοση του χαρακτήρα, και λέει ότι δεν μπορεί να βρει στον Λυσία πρόσωπο «οὔτε ἀνηθοποίητον οὔτε ἄψυχον», χωρίς χαρακτήρα ή άψυχο. Τα παρακάτω σημεία προκύπτουν από τα ίδια τα κείμενα:

• Η προσφώνηση δείχνει το ακροατήριο: ὦ ἄνδρες δικασταί για δικαστήριο (12.1, 22.1), ὦ βουλή για τη Βουλή (16.1, 24.1).
• Προσέξτε τη νομική έκφραση. «δίκην οὔτε ἐδικασάμεθα οὔτε ἐφύγομεν» (12.4): ποτέ δεν κινήσαμε δίκη εναντίον κανενός, και ποτέ δεν υπήρξαμε κατηγορούμενοι. Εδώ το φεύγω δεν σημαίνει «το σκάω».
• Επικεφαλίδες όπως ΜΑΡΤΥΡΕΣ (16.9) ή ΝΟΜΟΣ (1.30) δείχνουν πού διαβάστηκε μια μαρτυρία ή ένας νόμος· ο λόγος δεν δίνει το κείμενό τους.
• Στο 16.18, το κομᾷ, «έχει μακριά μαλλιά», είναι διόρθωση του Hamaker. Τα χειρόγραφα έχουν τολμᾷ.
• Μην ταυτίζετε χωρίς επιχείρημα τους δύο άνδρες που λέγονται Ερατοσθένης. Ο ένας στον λόγο 1 κατάγεται από την Όη (Ὀῆθεν, 1.16) και ονομάζεται νεανίσκος (1.37)· ο άλλος στον λόγο 12 ήταν μέλος των Τριάκοντα. Η ταύτισή τους έχει συζητηθεί (Avery 1991, Kapparis 1993).
• Κάθε λόγος δίνει τη μία πλευρά και γράφτηκε για να εκφωνηθεί πριν από την ψηφοφορία, οπότε το κείμενο από μόνο του δεν λέει ποια ήταν η απόφαση.

Μεγάλο μέρος αυτού του λεξιλογίου χρησιμοποιείται ακόμη, συχνά με μετατόπιση. Από το μάρτυς προήλθε ο μάρτυρας, που είναι ακόμη μάρτυρας στο δικαστήριο αλλά και μάρτυρας της πίστης, σημασία που γεννήθηκε στην Κοινή. Ο ἀγών μπορούσε να είναι δίκη (τὸν ἀγῶνα τουτονί, 24.1)· ο αγώνας σημαίνει τώρα πάλη ή αθλητική αναμέτρηση, αν και μένει ο δικαστικός αγώνας. Η βουλή είναι το Συμβούλιο του 16.1, και Βουλή είναι σήμερα το κοινοβούλιο. Ο ἀδύνατος στο 24.13 είναι άνθρωπος που ανήκει στους αναπήρους· αδύνατος σημαίνει τώρα ανίσχυρος, λεπτός ή ανέφικτος. Το τεκμήριον (22.11) μένει ως τεκμήριο, αποδεικτικό στοιχείο. Το λόγον διδόναι (16.9) είναι κοντά στο σημερινό «δίνω λόγο», λογοδοτώ, και η ἠθοποιία του Διονυσίου έγινε η τέχνη του ηθοποιού.

Και ποιοι τον μεταφράζουν: στην Ελλάδα, η δημοσιευμένη εξεταστέα ύλη της Β΄ Λυκείου στις ανθρωπιστικές σπουδές για το 2026–27 περιλαμβάνει τον λόγο Υπέρ Μαντιθέου εκτός από τις παραγράφους 14–17, σύμφωνα με τον εκπαιδευτικό ιστότοπο Alfavita, και το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής καταγράφει διδακτικά σενάρια για τον ίδιο λόγο. Στην Ιταλία, οι εκδότες πουλούν ανθολογίες του Λυσία για το liceo classico. Οι επιλογές διαφέρουν: η έκδοση του Carey στο Cambridge τυπώνει τους λόγους 1, 3, 7, 14, 31 και 32, οπότε ελέγξτε τον δικό σας κατάλογο.