Lysias: öğrencilerin çevirdiği söylevler

Lysias (y. MÖ 445–y. MÖ 380), Syrakusalı varlıklı bir adam olan Kephalos'un oğluydu; Lysias'a göre Kephalos, Perikles'in ikna etmesiyle Atina'ya gelmişti (12.4). Aile orada metoikos olarak, yani özgür yabancı sakinler olarak yaşıyordu. Otuzlar döneminde, MÖ 404'te, Lysias Megara'ya kaçtı; kardeşi Polemarkhos'a ise yargılanmadan baldıran içmesi emredildi (12.17). Yaklaşık MÖ 403'ten itibaren λογογράφος olarak, yani müşterilerinin kendi adlarına okuduğu söylevlerin yazarı olarak çalıştı. S. C. Todd bu mesleği ailenin servetini kaybetmesine ve Eratosthenes'e Karşı söylevini okuma ya da en azından yayma deneyimine bağlar.

Sayılara dikkat etmek gerekir. Antik çağda onun adıyla yaklaşık 425 söylev dolaşıyordu, antik eleştirmenler bunların 233'ünü kabul ediyordu. Modern baskılar 34 ya da 35 söylev basar, bazıları tartışmalıdır. K. J. Dover (1968), söylevlerin gerçek ve sahte diye net biçimde ayrılamayacağını ve olasılık dereceleriyle çalışmak gerektiğini savundu. Müşteri ile yazarın bazen bir söylevi birlikte hazırlayabileceğini de kabul etti. Usher (1976) ve Worthington (1993), dolaşan metni yalnızca yazarın biçimlendirdiğini söyleyerek yanıt verdi; Worthington birkaç ortak çalışmaya yine de yer bırakır, Todd da Dover'ın kuramını reddeder.

Numaralar önce söylevi, sonra paragrafı gösterir.

• Lysias 1, Eratosthenes'in Öldürülmesi Üzerine. Euphiletos, karısının sevgilisini yasalara uygun bir ceza olarak öldürdüğünü kabul eder (1.4). Yasayı Areopagos dikilitaşından okutur (1.30); suçlayıcıları o gün hizmetçisine genç adamı çağırttığını söyler (1.37). Ath. Pol. 57.3 bu tür davaları Delphinion'a gönderir, Todd da yargılamayı oraya yerleştirir.
• Lysias 12, Eratosthenes'e Karşı. Başlığın dediği gibi (ὃν αὐτὸς εἶπε Λυσίας) Lysias, Otuzlar'ın eski bir üyesine karşı bizzat konuşur; MÖ 403'e tarihlenir. Polemarkhos hakkındaki kısa sorgulamayı (12.25) ve sonu (12.100) okuyun.
• Lysias 16, Mantitheos İçin. Meclis önünde δοκιμασία denen incelemeden geçen genç bir adam, Otuzlar döneminde süvari olarak hizmet ettiği suçlamasını yanıtlar (16.3) ve böyle bir incelemede bütün yaşamın hesabının verilmesi gerektiğini söyler (16.9). MÖ 394'teki Korinthos seferini anar (16.15), demek ki söylev daha sonradır.
• Lysias 22, Tahıl Tüccarlarına Karşı. Tüccarlar, yasanın izin verdiği elli φορμοί miktarından fazlasını satın almakla suçlanır (22.5). Konuşmacı birini mahkemede sorgular («μέτοικος εἶ; ναί») ve şöyle bitirir: onları suçlu bulun, daha ucuza alırsınız (22.22). Tarihi tartışmalıdır.
• Lysias 24, Engelli Adam İçin. Meclis önünde bir adam, ata bindiğini ve yeterince kazandığını söyleyen suçlayıcıya karşı yardım parasını savunur (24.4–5). Bir obolden söz eder (24.13, 24.26), Ath. Pol. 49.4 ise iki obol verir.

Yunan Dili Merkezi'nin rehberi, sonraki Attikacılara örnek olan sade Attika üslubunu anlatır. Halikarnassoslu Dionysios, Lysias Üzerine 8'de onun ἠθοποιία yeteneğini, yani karakter çizmesini över ve Lysias'ta «οὔτε ἀνηθοποίητον οὔτε ἄψυχον», karaktersiz ya da cansız, bir kişi bulamadığını söyler. Aşağıdaki noktalar metinlerin kendisinden çıkar:

• Hitap, dinleyiciyi gösterir: ὦ ἄνδρες δικασταί mahkeme için (12.1, 22.1), ὦ βουλή Meclis için (16.1, 24.1).
• Hukuk diline dikkat edin. «δίκην οὔτε ἐδικασάμεθα οὔτε ἐφύγομεν» (12.4): hiç kimseye dava açmadık, hiç de davalı olmadık. Burada φεύγω «kaçmak» demek değildir.
• ΜΑΡΤΥΡΕΣ (16.9) ya da ΝΟΜΟΣ (1.30) gibi başlıklar, bir tanıklığın veya yasanın okunduğu yeri gösterir; söylev bunların metnini vermez.
• 16.18'deki κομᾷ, «uzun saç taşır», Hamaker'in düzeltmesidir. Elyazmalarında τολμᾷ vardır.
• Eratosthenes adlı iki adamı kanıtsız birleştirmeyin. 1. söylevdeki Oe'dendir (Ὀῆθεν, 1.16) ve ona νεανίσκος denir (1.37); 12. söylevdeki Otuzlar arasındaydı. Aynı kişi olup olmadıkları tartışılmıştır (Avery 1991, Kapparis 1993).
• Her söylev tek tarafı verir ve oylamadan önce okunmak üzere yazılmıştır, bu yüzden metin tek başına kararı söylemez.

Bu sözcüklerin çoğu, çoğu kez anlam kaymasıyla, hâlâ kullanılır. μάρτυς sözcüğünden μάρτυρας çıktı; hâlâ mahkemedeki tanık, ayrıca şehit anlamındadır ve bu anlam Koine'de doğdu. ἀγών bir yargılama olabilirdi (τὸν ἀγῶνα τουτονί, 24.1); αγώνας şimdi mücadele ya da maç demektir, ama δικαστικός αγώνας yaşamaktadır. βουλή, 16.1'deki Meclis'tir, Βουλή ise bugün bir parlamentodur. 24.13'teki ἀδύνατος, engelliler arasında sayılan bir adamdır; αδύνατος şimdi zayıf, ince ya da imkânsız demektir. τεκμήριον (22.11), τεκμήριο olarak, yani kanıt olarak kalır. λόγον διδόναι (16.9), bir şeyin hesabını vermek anlamındaki bugünkü «δίνω λόγο» ifadesine yakındır, Dionysios'un ἠθοποιία sözcüğü ise oyunculuk olmuştur.

Peki onu kimler çevirir: Yunanistan'da, eğitim sitesi Alfavita'ya göre, Β΄ Λυκείου beşerî bilimler alanının 2026–27 için yayımlanan konuları, §§14–17 dışında Mantitheos İçin söylevini kapsar; Eğitim Politikası Enstitüsü de aynı söylev için ders senaryoları listeler. İtalya'da yayınevleri liceo classico için Lysias antolojileri satar. Seçimler değişir: Carey'nin Cambridge baskısı 1, 3, 7, 14, 31 ve 32. söylevleri basar, bu yüzden kendi okuma listenizi kontrol edin.