Lisia: fjalimet që përkthejnë nxënësit

Lisia (rreth 445–rreth 380 p.e.s.) ishte bir i Kefalit, një sirakuzani të pasur që, siç thotë Lisia, erdhi në Athinë i bindur nga Perikliu (12.4). Familja jetonte atje si metekë, banorë të huaj të lirë. Nën të Tridhjetët, në vitin 404 p.e.s., Lisia iku në Megara, dhe vëllait të tij Polemarkut iu urdhërua të pinte helm pa gjyq (12.17). Nga rreth viti 403 p.e.s. punoi si λογογράφος, shkrues fjalimesh që klientët i mbanin në emrin e tyre. S. C. Todd e lidh këtë karrierë me humbjen e pasurisë së familjes dhe me përvojën e mbajtjes, ose të paktën të qarkullimit, të fjalimit Kundër Eratostenit.

Numrat duan kujdes. Në antikitet qarkullonin me emrin e tij rreth 425 fjalime, dhe kritikët e lashtë pranonin 233. Botimet moderne shtypin 34 ose 35, disa prej të cilëve të diskutueshëm. K. J. Dover (1968) mbrojti idenë se ato nuk ndahen pastër në të vërteta dhe të rreme dhe se duhet punuar me shkallë probabiliteti. Ai pranonte gjithashtu se klienti dhe shkruesi ndonjëherë mund të hartonin një fjalim bashkë. Usher (1976) dhe Worthington (1993) u përgjigjën se tekstin që qarkullonte e formonte vetëm shkruesi, megjithëse Worthington pranon pak vepra të përbashkëta, dhe edhe Todd e hedh poshtë teorinë e Dover-it.

Numrat tregojnë fjalimin, pastaj paragrafin.

• Lisia 1, Për vrasjen e Eratostenit. Eufileti pranon se vrau dashnorin e gruas së tij, si ndëshkim sipas ligjeve (1.4). Kërkon të lexohet ligji nga stela e Areopagut (1.30); akuzuesit thonë se atë ditë e thirri të riun me anë të shërbëtores (1.37). Ath. Pol. 57.3 i dërgon raste të tilla në Delfinion, dhe Todd e vendos gjyqin aty.
• Lisia 12, Kundër Eratostenit. Flet vetë Lisia, siç thotë titulli (ὃν αὐτὸς εἶπε Λυσίας), kundër një ish-anëtari të të Tridhjetëve; datohet në vitin 403 p.e.s. Lexoni marrjen e shkurtër në pyetje për Polemarkun (12.25) dhe mbylljen (12.100).
• Lisia 16, Në mbrojtje të Mantiteut. Një i ri që i nënshtrohet shqyrtimit, δοκιμασία, para Këshillit i përgjigjet akuzës se shërbeu në kalorësi nën të Tridhjetët (16.3) dhe thotë se një shqyrtim i tillë kërkon llogari për gjithë jetën (16.9). Përmend ekspeditën në Korint të vitit 394 p.e.s. (16.15), pra fjalimi është më i vonë.
• Lisia 22, Kundër tregtarëve të drithit. Tregtarët akuzohen se blenë më shumë se pesëdhjetë φορμοί që lejon ligji (22.5). Folësi merr në pyetje njërin prej tyre në gjykatë («μέτοικος εἶ; ναί») dhe mbyll: dënojini dhe do të blini më lirë (22.22). Data është e diskutueshme.
• Lisia 24, Në mbrojtje të invalidit. Para Këshillit, një burrë mbron ndihmën e tij kundër një akuzuesi që thotë se ai ngjitet në kuaj dhe fiton mjaftueshëm (24.4–5). Flet për një obol (24.13, 24.26), ndërsa Ath. Pol. 49.4 jep dy.

Udhëzuesi i Qendrës së Gjuhës Greke përshkruan stilin e tij të thjeshtë atik, model për atikistët e mëvonshëm. Te Për Lisian 8, Dionisi i Halikarnasit lavdëron ἠθοποιία-n e tij, paraqitjen e karakterit, dhe thotë se te Lisia nuk gjen asnjë person që të jetë «οὔτε ἀνηθοποίητον οὔτε ἄψυχον», pa karakter ose pa jetë. Pikat e mëposhtme vijnë nga vetë tekstet:

• Thirrja tregon dëgjuesit: ὦ ἄνδρες δικασταί për gjykatë (12.1, 22.1), ὦ βουλή për Këshillin (16.1, 24.1).
• Kujdes me gjuhën juridike. «δίκην οὔτε ἐδικασάμεθα οὔτε ἐφύγομεν» (12.4): kurrë nuk paditëm askënd dhe kurrë nuk qemë të paditur. Këtu φεύγω nuk do të thotë «iki».
• Tituj si ΜΑΡΤΥΡΕΣ (16.9) ose ΝΟΜΟΣ (1.30) shënojnë ku lexohej një dëshmi ose një ligj; fjalimi nuk jep tekstin e tyre.
• Te 16.18, κομᾷ, «mban flokë të gjatë», është korrigjim i Hamaker-it. Dorëshkrimet kanë τολμᾷ.
• Mos i njësoni pa argument dy burrat me emrin Eratosten. Ai i fjalimit 1 është nga Oe (Ὀῆθεν, 1.16) dhe quhet νεανίσκος (1.37); ai i fjalimit 12 ishte ndër të Tridhjetët. Nëse janë i njëjti person është diskutuar (Avery 1991, Kapparis 1993).
• Çdo fjalim jep vetëm njërën palë dhe u shkrua për t'u mbajtur para votimit, prandaj teksti vetëm nuk e thotë vendimin.

Pjesa më e madhe e këtij fjalori përdoret ende, shpesh me zhvendosje kuptimi. Nga μάρτυς erdhi μάρτυρας, ende dëshmitari në gjykatë dhe gjithashtu martiri, kuptim i lindur në koine. ἀγών mund të ishte gjyq (τὸν ἀγῶνα τουτονί, 24.1); αγώνας tani do të thotë luftë ose ndeshje, megjithëse mbijeton δικαστικός αγώνας. βουλή është Këshilli i 16.1, dhe Βουλή sot është një parlament. ἀδύνατος te 24.13 është një burrë i numëruar ndër invalidët; αδύνατος tani do të thotë i dobët, i hollë ose i pamundur. τεκμήριον (22.11) mbetet si τεκμήριο, provë. λόγον διδόναι (16.9) është afër të sotmes «δίνω λόγο», jap llogari për diçka, dhe ἠθοποιία e Dionisit është bërë aktrim.

Dhe kush e përkthen: në Greqi, lënda e botuar për drejtimin humanist të Β΄ Λυκείου në 2026–27 përfshin fjalimin Në mbrojtje të Mantiteut përveç §§14–17, sipas faqes arsimore Alfavita, dhe Instituti i Politikës Arsimore liston skenarë mësimorë për të njëjtin fjalim. Në Itali, botuesit shesin antologji të Lisias për liceo classico. Zgjedhjet ndryshojnë: botimi i Carey-t në Cambridge shtyp fjalimet 1, 3, 7, 14, 31 dhe 32, prandaj kontrolloni listën tuaj të leximit.