Het Griekse theater: tragedie, komedie en maskers

Het Griekse theater ontstond in Athene in de 6e eeuw v.Chr. Er werd niet elke dag toneel gespeeld. Stukken hoorden bij grote godsdienstige feesten voor Dionysos, de god van de wijn en van het theater. Het belangrijkste feest waren de Grote Dionysia, elk voorjaar. Rond 534 v.Chr. hoorde toneel bij dit feest, en een oude overlevering zegt dat een dichter die Thespis heette de eerste prijs voor tragedie won.

Naar het theater gaan was een beetje zoals nu naar een grote finale gaan. Duizenden mensen kwamen en zaten vanaf de ochtend buiten, om het ene stuk na het andere te zien. Dichters streden met nieuwe stukken, en juryleden kozen de winnaars. Er waren twee hoofdsoorten: de tragedie (τραγῳδία), een ernstig verhaal over helden en goden dat vaak in lijden eindigt, en de komedie (κωμῳδία), een grappig stuk dat de spot dreef met politici, dichters en gewone Atheners.

Een Grieks theater werd in een heuvelhelling gebouwd, onder de open hemel. Het had drie hoofddelen, en hun namen zijn nog steeds Griekse woorden:

• Het θέατρον (theatron), ‘de plek om te kijken’, was de gebogen helling waar het publiek zat.
• De ὀρχήστρα (orchestra), ‘de dansplaats’, was de vlakke vloer beneden, waar het koor zong en danste.
• De σκηνή (skènè) was het gebouw achter de orchestra. Het woord betekende eerst ‘tent’. Daarin wisselden de acteurs van masker en kostuum, en de deur en het platte dak konden deel van het stuk worden.

Het theater van Dionysos in Athene ligt op de zuidhelling van de Akropolis. In de 5e eeuw v.Chr. zat het publiek op aarden wallen en houten banken. Tussen ongeveer 338 en 326 v.Chr., toen de politicus Lykourgos de financiën van de stad leidde, kreeg het stenen zitrijen en een stenen toneelgebouw; het meeste wat bezoekers nu zien, stamt uit die tijd. Het theater van Epidauros, gebouwd in de 4e eeuw v.Chr., bood plaats aan ongeveer 12.000 mensen (sommige schattingen zeggen 14.000). De gebogen rijen kaatsen de stemmen van de acteurs terug naar het publiek; daarom is het beroemd om zijn akoestiek.

Elke speler droeg een masker, een πρόσωπον, hetzelfde woord als ‘gezicht’. Maskers waren van licht materiaal (een komediedichter noemt een linnen masker), en daarom kennen we ze vooral van vaasschilderingen en kleine beeldjes van klei. Een masker liet meteen zien wie een personage was: een koning, een oude man, een jonge vrouw, een god. Aristoteles merkt op dat het komische masker lelijk en verwrongen was, maar geen pijn uitdrukte.

Alleen mannen speelden, ook de vrouwenrollen. Aristoteles (Poëtica 1449a) zegt dat Aischylos het aantal acteurs van één naar twee bracht, en Sophokles naar drie. Dankzij de maskers konden drie acteurs alle sprekende rollen van een stuk verdelen. De acteur heette ὑποκριτής, ‘hij die antwoordt’ of ‘die vertolkt’. In het Nieuwgrieks is een υποκριτής vooral een hypocriet, iemand die doet alsof; het gewone woord voor acteur is ηθοποιός.

Naast de acteurs stond het χορός, het koor: een groep die samen zong en danste in de orchestra en commentaar gaf op het verhaal. In de tragedie telde het twaalf tot vijftien leden; Sophokles zou het aantal op vijftien hebben vastgesteld.

De drie grote tragediedichters van wie stukken bewaard zijn, zijn Aischylos, Sophokles en Euripides. Hun stukken vertelden mythen opnieuw, zoals de terugkeer van Agamemnon uit Troje of het lot van Oedipus, en stelden moeilijke vragen over rechtvaardigheid, macht en de goden. Een komediewedstrijd begon op de Grote Dionysia in 486 v.Chr. De bekendste komediedichter is Aristophanes, die de leiders van Athene bij naam bespotte terwijl de stad in oorlog was. Later, in de tijd van Menander, ging de komedie over alledaagse familieverhalen, de voorouders van de sitcoms van nu.

Het Griekse theater leeft nog. In 1938 was Sophokles’ Elektra de eerste moderne voorstelling in het oude theater van Epidauros, en sinds 1955 speelt het Festival van Athene en Epidauros er elke zomer antieke stukken. Grieken die nooit Oudgrieks hebben geleerd, kennen de woorden van het theater: ze kopen een kaartje voor het θέατρο, kijken naar de σκηνή, luisteren naar een ορχήστρα en praten over een τραγωδία of een κωμωδία.