Jak budowano grecką świątynię

Grecka świątynia, ναός, nie była miejscem, do którego tłumy przychodziły się modlić. Była domem posągu boga i darem całego miasta dla bogów. Ludzie oddawali cześć bogom na zewnątrz, pod gołym niebem. Przed wejściem stał ołtarz, βωμός. Tam składano dary i ofiary: owoce, miód, wino albo zwierzęta. Ołtarz ustawiano tak, żeby posąg w środku mógł go „widzieć”. Fasada większości świątyń była zwrócona na wschód.

W Atenach o budowie świątyni decydowali obywatele. Ktoś proponował ją na Zgromadzeniu, a obywatele głosowali. Potem wybierali komisję, która kontrolowała pracę i pieniądze, oraz architekta, ἀρχιτέκτων. On pisał dokładny opis budowli. Rachunki wykuwano na marmurowych płytach, które stawiano w miejscach publicznych, żeby każdy obywatel mógł przeczytać, na co wydano pieniądze.

Świątynia miała trzy części, od dołu do góry: podstawę, korpus i dach.

Pod ziemią były fundamenty, θεμέλια, wielkie kamienie, które dźwigały cały ciężar. Na nich stała κρηπίς (krepidoma), kamienna platforma z trzema stopniami. Najwyższy stopień nazywał się στυλοβάτης (stylobat), bo kolumny stały bezpośrednio na nim.

Za kolumnami był zamknięty budynek ze ścianami. Jego głównym pomieszczeniem był σηκός (po łacinie cella), gdzie stał posąg boga. Przed nim był przedsionek, πρόναος, a duże świątynie miały z tyłu drugi przedsionek, ὀπισθόναος.

Największe świątynie miały rząd kolumn ze wszystkich czterech stron. Na dłuższych bokach stało zwykle dwa razy więcej kolumn niż z przodu, plus jedna. Partenon w Atenach ma 8 kolumn na każdym krótszym boku i 17 na każdym dłuższym.

Praca zaczynała się daleko, w kamieniołomie, λατομείο. Najlepszym kamieniem był biały marmur, ale niewiele świątyń zbudowano z marmuru. Większość powstała z tańszego miejscowego kamienia, na przykład wapienia. Świątynia Zeusa w Olimpii była z miejscowego kamienia, ale dachówki na jej dachu były marmurowe. Dachy miały drewniane belki, a wiele świątyń miało dachówki z wypalanej gliny.

Żeby odłupać blok, robotnicy wykuwali w skale głębokie nacięcia. Potem wbijali młotami w nacięcia żelazne kliny, aż kamień się odłamał. Każdy blok przycinano prawie do ostatecznego rozmiaru, bo transport kamienia był bardzo drogi. Zostawiano cienką dodatkową warstwę, która chroniła powierzchnię w drodze.

Na saniach bloki zjeżdżały z kamieniołomu po brukowanej drodze. Potem wozy ciągnięte przez wiele par wołów lub mułów wiozły je na plac budowy. Na Akropol w Atenach ładunki wjeżdżały po rampach. Marmur Partenonu pochodził z góry Pentelikon, niecałe 20 kilometrów dalej.

Ciężkie bloki podnoszono dźwigami, drewnianymi maszynami z linami. Budowniczowie zakładali liny w rowki wykute w kamieniu albo wokół małych wypukłości zostawionych specjalnie. Po podniesieniu wypukłości odcinano.

Greccy budowniczowie nie używali zaprawy, żadnego „kleju” między kamieniami. Bloki były obrobione tak dokładnie, że trzymał je na miejscu ich własny ciężar. Niektóre spoiny Partenonu są cieńsze niż setna część milimetra! Żelazne klamry w kształcie podwójnego T łączyły każdy blok z następnym. Robotnicy zalewali żelazo gorącym ołowiem, żeby chronić je przed rdzą i łagodzić wstrząsy trzęsień ziemi.

Kolumna była stosem kamiennych bębnów. W środku każdego bębna był kwadratowy otwór z drewnianym klockiem i drewnianym bolcem, które utrzymywały bębny w jednej linii. W Erechtejonie w Atenach żłobki kolumn wykuto dopiero wtedy, gdy kolumny już stały. Jego rachunki z roku 408/7 p.n.e. wymieniają grupy, które wykonały tę pracę: obywatele i niewolnicy pracowali ramię w ramię, za tę samą zapłatę.