Antik Yunan tapınağı nasıl inşa edilirdi?

Bir Yunan tapınağı, yani ναός, kalabalıkların dua etmeye geldiği bir yer değildi. Bir tanrının heykelinin eviydi ve bütün şehrin tanrılara bir armağanıydı. İnsanlar dışarıda, açık havada ibadet ederdi. Girişin önünde sunak, yani βωμός dururdu. Orada adaklar sunulur ve kurbanlar kesilirdi: meyve, bal, şarap ya da hayvanlar. Sunak, içerideki heykelin onu “görebileceği” bir yere konurdu. Tapınakların çoğunun ön yüzü doğuya bakardı.

Atina’da bir tapınak yapmak yurttaşların kararıydı. Biri bunu Halk Meclisi’nde önerir, yurttaşlar da oy verirdi. Sonra işi ve parayı denetleyecek bir kurul ile bir mimar, yani ἀρχιτέκτων seçerlerdi. Mimar binanın tam bir tarifini yazardı. Hesaplar mermer levhalara kazınır ve herkesin göreceği yerlere dikilirdi; böylece her yurttaş paranın nasıl harcandığını okuyabilirdi.

Bir tapınağın aşağıdan yukarıya üç bölümü vardı: bir taban, bir gövde ve bir çatı.

Toprağın altında temeller, yani θεμέλια vardı; bütün ağırlığı taşıyan büyük taşlar. Onların üzerinde κρηπίς (krepis) dururdu: üç basamaklı taş bir platform. En üst basamağa στυλοβάτης (stilobat) denirdi, çünkü sütunlar doğrudan onun üzerine dikilirdi.

Sütunların arkasında duvarlı, kapalı bir yapı vardı. Onun ana odası σηκός (Latincesi cella) idi; tanrının heykeli orada dururdu. Önünde bir giriş sundurması, πρόναος vardı; büyük tapınakların arkada ikinci bir sundurması da olurdu: ὀπισθόναος.

En büyük tapınakların dört yanında da bir sıra sütun bulunurdu. Uzun kenarlarda genellikle ön yüzdekinin iki katı artı bir sütun olurdu. Atina’daki Parthenon’un her kısa kenarında 8, her uzun kenarında 17 sütun vardır.

İş uzakta, taş ocağında, yani λατομείο’da başlardı. En iyi taş beyaz mermerdi, ama mermerden yapılan tapınak azdı. Çoğu, kireçtaşı gibi daha ucuz yerel taştan yapılırdı. Örneğin Olympia’daki Zeus Tapınağı yerel taştandı, ama çatısının kiremitleri mermerdi. Çatıların ahşap kirişleri vardı ve birçok tapınağın kiremitleri pişmiş topraktandı.

Bir blok çıkarmak için işçiler kayaya derin yarıklar açardı. Sonra yarıklara çekiçle demir kamalar çakarlardı, ta ki taş kopana kadar. Her blok neredeyse son boyutunda kesilirdi, çünkü taş taşımak çok pahalıydı. Yolda yüzeyi korumak için üstünde ince, fazladan bir katman bırakılırdı.

Bloklar kızaklarla, taş döşeli bir yoldan ocaktan aşağı kaydırılırdı. Sonra birçok çift öküz ya da katırın çektiği arabalar onları şantiyeye götürürdü. Atina Akropolisi’nde yükler rampalardan yukarı çıkarılırdı. Parthenon’un mermeri, 20 kilometreden daha yakındaki Pentelikon Dağı’ndan gelirdi.

Ağır bloklar vinçlerle, yani halatlı ahşap makinelerle kaldırılırdı. Ustalar halatları taşa oyulmuş oluklara ya da bilerek bırakılmış küçük çıkıntıların çevresine bağlardı. Kaldırma bitince bu çıkıntılar kesilip atılırdı.

Yunan ustalar harç kullanmazdı; taşların arasında hiçbir “yapıştırıcı” yoktu. Bloklar o kadar kusursuz kesilirdi ki kendi ağırlıkları onları yerinde tutardı. Parthenon’un bazı derzleri milimetrenin yüzde birinden bile incedir! Çift T biçimindeki demir kenetler her bloğu bir sonrakine bağlardı. İşçiler demirin çevresine sıcak kurşun dökerdi; böylece demir paslanmaz, depremlerin sarsıntısı da yumuşardı.

Bir sütun, üst üste konmuş taş tamburlardan oluşurdu. Her tamburun ortasında bir tahta parçası ve tahta bir pim bulunan kare bir delik vardı; bunlar tamburları aynı hizada tutardı. Atina’daki Erekhtheion’da sütunların yivleri, sütunlar dikildikten sonra oyuldu. Tapınağın MÖ 408/7 yılına ait hesapları bu işi yapan ekipleri sayar: yurttaşlar ve köleler yan yana, aynı ücretle çalışırdı.