Πώς χτιζόταν ένας αρχαίος ελληνικός ναός

Ο ελληνικός ναός δεν ήταν ένας χώρος όπου μαζευόταν πολύς κόσμος για να προσευχηθεί. Ήταν το σπίτι του αγάλματος ενός θεού, και ένα δώρο όλης της πόλης στους θεούς. Οι άνθρωποι λάτρευαν τους θεούς έξω, στο ύπαιθρο. Μπροστά στην είσοδο βρισκόταν ο βωμός. Εκεί ο κόσμος έφερνε προσφορές και έκανε θυσίες: φρούτα, μέλι, κρασί ή ζώα. Ο βωμός ήταν σε τέτοιο σημείο, ώστε το άγαλμα μέσα στον ναό να τον «βλέπει». Η πρόσοψη των περισσότερων ναών κοίταζε προς την ανατολή.

Στην Αθήνα, το χτίσιμο ενός ναού ήταν απόφαση των πολιτών. Κάποιος το πρότεινε στην Εκκλησία του Δήμου, και οι πολίτες ψήφιζαν. Ύστερα διάλεγαν μια επιτροπή, που έλεγχε τη δουλειά και τα χρήματα, και έναν αρχιτέκτονα. Αυτός έγραφε μια ακριβή περιγραφή του κτιρίου. Οι λογαριασμοί χαράζονταν σε μαρμάρινες πλάκες, που στήνονταν σε δημόσιους χώρους, για να διαβάζει κάθε πολίτης πώς ξοδεύτηκαν τα χρήματα.

Ο ναός είχε τρία μέρη, από κάτω προς τα πάνω: τη βάση, το σώμα και τη στέγη.

Κάτω από το έδαφος ήταν τα θεμέλια, μεγάλες πέτρες που σήκωναν όλο το βάρος. Πάνω τους στεκόταν η κρηπίδα, μια πέτρινη βάση με τρία σκαλιά. Το πάνω σκαλί λεγόταν στυλοβάτης, γιατί πάνω του στήνονταν κατευθείαν οι κίονες.

Πίσω από τους κίονες υπήρχε ένα κλειστό κτίριο με τοίχους. Ο κύριος χώρος του ήταν ο σηκός (στα λατινικά cella), όπου στεκόταν το άγαλμα του θεού. Μπροστά του υπήρχε ένας προθάλαμος, ο πρόναος, και οι μεγάλοι ναοί είχαν και δεύτερο προθάλαμο στο πίσω μέρος, τον οπισθόναο.

Οι μεγαλύτεροι ναοί είχαν μια σειρά κίονες και στις τέσσερις πλευρές. Στις μακριές πλευρές υπήρχαν συνήθως διπλάσιοι κίονες από την πρόσοψη, και ένας ακόμα. Ο Παρθενώνας στην Αθήνα έχει 8 κίονες σε κάθε στενή πλευρά και 17 σε κάθε μακριά.

Η δουλειά άρχιζε μακριά, στο λατομείο. Η καλύτερη πέτρα ήταν το λευκό μάρμαρο, αλλά λίγοι ναοί χτίστηκαν από μάρμαρο. Οι περισσότεροι χτίστηκαν από φτηνότερη ντόπια πέτρα, όπως ο ασβεστόλιθος. Ο ναός του Δία στην Ολυμπία, για παράδειγμα, ήταν χτισμένος από ντόπια πέτρα, αλλά τα κεραμίδια της στέγης του ήταν μαρμάρινα. Οι στέγες είχαν ξύλινα δοκάρια, και πολλοί ναοί είχαν κεραμίδια από ψημένο πηλό.

Για να βγάλουν ένα κομμάτι πέτρας, οι εργάτες έκαναν βαθιές εγκοπές στον βράχο. Ύστερα χτυπούσαν με σφυριά σιδερένιες σφήνες μέσα στις εγκοπές, ώσπου η πέτρα ξεκολλούσε. Κάθε κομμάτι κοβόταν κοντά στο τελικό του μέγεθος, γιατί η μεταφορά της πέτρας κόστιζε πολύ. Άφηναν πάνω του ένα λεπτό επιπλέον στρώμα, για να προστατεύεται η επιφάνεια στον δρόμο.

Με έλκηθρα κατέβαζαν τις πέτρες από το λατομείο σε έναν πλακόστρωτο δρόμο. Ύστερα κάρα, που τα έσερναν πολλά ζευγάρια βόδια ή μουλάρια, τις πήγαιναν στο εργοτάξιο. Στην Ακρόπολη της Αθήνας, τα φορτία ανέβαιναν από ράμπες. Το μάρμαρο του Παρθενώνα ήρθε από την Πεντέλη, λιγότερο από 20 χιλιόμετρα μακριά.

Οι βαριές πέτρες σηκώνονταν με γερανούς, ξύλινα μηχανήματα με σχοινιά. Οι χτίστες έδεναν τα σχοινιά σε αυλάκια σκαλισμένα στην πέτρα, ή γύρω από μικρά εξογκώματα που άφηναν επίτηδες. Μετά το σήκωμα, τα εξογκώματα κόβονταν.

Οι Έλληνες χτίστες δεν χρησιμοποιούσαν κονίαμα, καμία «κόλλα» ανάμεσα στις πέτρες. Οι πέτρες κόβονταν τόσο τέλεια, που το βάρος τους τις κρατούσε στη θέση τους. Μερικοί αρμοί του Παρθενώνα είναι λεπτότεροι από ένα εκατοστό του χιλιοστού! Σιδερένιοι σύνδεσμοι, σε σχήμα διπλού Τ, ένωναν κάθε πέτρα με την επόμενη. Οι εργάτες έχυναν καυτό μολύβι γύρω από το σίδερο, για να το προστατεύει από τη σκουριά και να μαλακώνει το χτύπημα των σεισμών.

Ο κίονας ήταν μια στοίβα από πέτρινους σπονδύλους. Στη μέση κάθε σπονδύλου υπήρχε μια τετράγωνη τρύπα με ένα κομμάτι ξύλο και ένα ξύλινο καρφί, που κρατούσαν τους σπονδύλους στη σωστή γραμμή. Στο Ερέχθειο της Αθήνας, τα αυλάκια των κιόνων σκαλίστηκαν όταν οι κίονες είχαν πια στηθεί. Οι λογαριασμοί του από το 408/7 π.Χ. γράφουν τις ομάδες που έκαναν τη δουλειά: πολίτες και δούλοι δούλευαν δίπλα δίπλα, με τον ίδιο μισθό.