Si ndërtohej një tempull grek

Një tempull grek, një ναός, nuk ishte vend ku turma vinte për t’u lutur. Ishte shtëpia e statujës së një zoti dhe një dhuratë e gjithë qytetit për zotat. Njerëzit i adhuronin zotat jashtë, në ajër të hapur. Para hyrjes qëndronte altari, βωμός. Atje sillnin dhurata dhe bënin flijime: fruta, mjaltë, verë ose kafshë. Altari vendosej në mënyrë që statuja brenda ta «shihte». Fasada e shumicës së tempujve shikonte nga lindja.

Në Athinë, ndërtimi i një tempulli ishte vendim i qytetarëve. Dikush e propozonte në Kuvend dhe qytetarët votonin. Pastaj zgjidhnin një komision që kontrollonte punën dhe paratë, si dhe një arkitekt, ἀρχιτέκτων. Ai shkruante një përshkrim të saktë të ndërtesës. Llogaritë gdhendeshin në pllaka mermeri të vendosura në vende publike, që çdo qytetar të lexonte si ishin shpenzuar paratë.

Një tempull kishte tri pjesë, nga poshtë lart: një bazë, një trup dhe një çati.

Nën tokë ishin themelet, θεμέλια, gurë të mëdhenj që mbanin gjithë peshën. Mbi to qëndronte κρηπίς (krepida), një platformë guri me tri shkallë. Shkalla e sipërme quhej στυλοβάτης (stilobati), sepse kolonat vendoseshin drejtpërdrejt mbi të.

Pas kolonave ishte një ndërtesë e mbyllur me mure. Dhoma e saj kryesore ishte σηκός (latinisht cella), ku qëndronte statuja e zotit. Para saj ishte një portik, πρόναος, dhe tempujt e mëdhenj kishin edhe një portik të dytë prapa, ὀπισθόναος.

Tempujt më të mëdhenj kishin një rresht kolonash në të katër anët. Në anët e gjata zakonisht kishte dy herë më shumë kolona se në fasadë, plus një. Partenoni në Athinë ka 8 kolona në çdo anë të shkurtër dhe 17 në çdo anë të gjatë.

Puna fillonte larg, në gurore, λατομείο. Guri më i mirë ishte mermeri i bardhë, por pak tempuj u ndërtuan prej mermeri. Shumica bëheshin me gur vendas më të lirë, si guri gëlqeror. Tempulli i Zeusit në Olimpia, për shembull, ishte prej guri vendas, por tjegullat e çatisë së tij ishin prej mermeri. Çatitë kishin trarë druri, dhe shumë tempuj kishin tjegulla prej balte të pjekur.

Për të shkëputur një bllok, punëtorët bënin prerje të thella në shkëmb. Pastaj ngulnin me çekiç pyka hekuri në prerje, derisa guri shkëputej. Çdo bllok pritej pothuajse në madhësinë përfundimtare, sepse transporti i gurit kushtonte shumë. Lihej një shtresë e hollë shtesë për të mbrojtur sipërfaqen gjatë rrugës.

Me sajë, blloqet zbrisnin nga gurorja në një rrugë të shtruar me gurë. Pastaj qerre të tërhequra nga shumë çifte qesh ose mushkash i çonin në kantier. Në Akropolin e Athinës, ngarkesat ngjiteshin nëpër rampa. Mermeri i Partenonit vinte nga mali Pentelik, më pak se 20 kilometra larg.

Blloqet e rënda ngriheshin me vinça, makina druri me litarë. Ndërtuesit i lidhnin litarët në kanale të gdhendura në gur, ose rreth zgjatimeve të vogla të lëna me qëllim. Pas ngritjes, zgjatimet priteshin.

Ndërtuesit grekë nuk përdornin llaç, asnjë «ngjitës» midis gurëve. Blloqet gdhendeshin aq përsosur, saqë pesha e tyre i mbante në vend. Disa nga fugat e Partenonit janë më të holla se një e qindta e milimetrit! Kapëse hekuri në formë T-je të dyfishtë lidhnin çdo bllok me tjetrin. Punëtorët derdhnin plumb të nxehtë rreth hekurit, për ta mbrojtur nga ndryshku dhe për të zbutur goditjet e tërmeteve.

Një kolonë ishte një grumbull daullesh guri. Në mes të çdo daulleje kishte një vrimë katrore me një copë druri dhe një kunj druri, që i mbanin daullet në një vijë. Në Erekteion të Athinës, kanalet e kolonave u gdhendën kur kolonat ishin ngritur tashmë. Llogaritë e tij të vitit 408/7 p.e.s. rendisin grupet që e bënë punën: qytetarë dhe skllevër punonin krah për krah, për të njëjtën pagë.