De Atheense democratie

Het woord democratie komt uit het Grieks: δῆμος, ‘het volk’, en κράτος, ‘de macht’. In het oude Athene betekende democratie dat de burgers zelf de grote beslissingen namen. Ze kozen geen parlement dat voor hen besliste. Ze kwamen samen, luisterden naar toespraken en stemden.

Athene begon zo te werken na de hervormingen van Kleisthenes in 508/7 v.Chr. Hij verdeelde de burgers over tien nieuwe stammen en mengde daarbij mensen uit de stad, van de kust en uit het binnenland, zodat geen enkele familie of streek de andere kon overheersen. Elke stam stuurde vijftig mannen naar een nieuwe raad.

Het was een directe democratie: elke burger kon persoonlijk meedoen. Maar een burger, πολίτης, was alleen een volwassen man uit een Atheense familie. Vrouwen, vreemdelingen die in Athene woonden en tot slaaf gemaakte mensen mochten niet stemmen. De Atheense democratie was dus de heerschappij van velen, maar nooit van allen.

Het hart van het systeem was de volksvergadering, de ἐκκλησία. Vanaf de 5e eeuw v.Chr. kwam ze bijeen op de Pnyx, een heuvel ten westen van de Akropolis: de burgers zaten op de helling en de sprekers stonden op een stenen spreekgestoelte, de βῆμα. In de 4e eeuw v.Chr. vergaderde ze volgens de Staatsinrichting van de Atheners uit de school van Aristoteles (43.3) vier keer in elk tiende deel van het jaar, dus ongeveer veertig keer per jaar. Elke burger mocht spreken en voorstellen doen; meestal werd met handopsteken gestemd.

De raad, de βουλή, bereidde het werk van de volksvergadering voor. Hij telde 500 leden, vijftig per stam, voor één jaar uitgeloot. De vijftig van elke stam leidden om beurten de dagelijkse zaken gedurende een tiende van het jaar.

Ook de rechtspraak lag in handen van gewone burgers. In de 5e eeuw v.Chr. had Athene 6000 gezworenen (Staatsinrichting van de Atheners 24.3), en in de rechtbanken, de δικαστήρια, oordeelden jury’s van honderden mensen. Beroepsrechters waren er niet: ieder sprak voor zichzelf. Aan het eind deed elke gezworene in het geheim een stemsteen, een ψῆφος (letterlijk ‘steentje’), in een urn.

Veel Atheners vonden dat verkiezingen de rijken en beroemden bevoordeelden. Daarom werden de meeste ambtenaren verloot, κλήρωσις, onder de burgers die zich kandidaat stelden. Archeologen hebben op de Agora brokstukken van stenen lotingsmachines gevonden, κληρωτήρια, van het soort dat de Staatsinrichting van de Atheners beschrijft voor het kiezen van gezworenen. Functies die speciale kennis vroegen, vooral de tien strategen, de στρατηγοί, werden door verkiezing ingevuld, en een strateeg kon jaar na jaar herkozen worden, zoals Perikles.

Meedoen kostte tijd, dus Athene betaalde ervoor. Perikles voerde in de 5e eeuw v.Chr. een vergoeding voor gezworenen in, en in het begin van de 4e eeuw kregen burgers ook geld voor het bijwonen van de volksvergadering: eerst één obool, later drie (Staatsinrichting van de Atheners 27, 41.3).

Eén keer per jaar kon de volksvergadering bovendien stemmen over een schervengericht (ostracisme). Elke burger kraste een naam in een potscherf, een ὄστρακον. Volgens Plutarchus (Aristides 7) waren er minstens 6000 stemmen nodig, en wie het vaakst genoemd werd, moest Athene tien jaar verlaten, maar hield zijn bezit. Het eerste schervengericht vond plaats in 488/7 v.Chr.

De Atheense democratie was opmerkelijk, maar het was geen democratie zoals wij die nu kennen. Na de wet van Perikles van 451/0 v.Chr. moest een burger een Atheense vader en een Atheense moeder hebben (Staatsinrichting van de Atheners 26.3). Historici schatten dat er aan het eind van de 4e eeuw v.Chr. misschien 30.000 volwassen mannelijke burgers waren, maar de cijfers zijn omstreden. Vrouwen, metoiken (vrije vreemdelingen die in Athene woonden) en de vele tot slaaf gemaakte mensen hadden helemaal geen stem.

Het systeem werd ook onderbroken. In 411 v.Chr. en opnieuw in 404–403 v.Chr., tijdens en na de Peloponnesische Oorlog, grepen kleine groepen oligarchen de macht; het tweede regime staat bekend als de Dertig Tirannen. Beide keren werd de democratie hersteld. Ze eindigde in 322 v.Chr., nadat Athene een oorlog tegen Macedonië had verloren: de Macedonische generaal Antipater liet volledige rechten alleen aan mannen met meer dan 2000 drachmen bezit.

De woorden bleven echter bestaan. Grieken stemmen vandaag nog met een ψήφος, wonen in een δήμος, een gemeente, en sturen hun parlementsleden naar de Βουλή. En de officiële naam van het land bevat het oudste woord van allemaal: δημοκρατία.