Atina Akropolisi

Akropolis sözcüğü Yunancadan gelir: ἄκρος “en yüksek”, πόλις de “kent” demektir. Yani ἀκρόπολις “yüksek kent”tir, bir kentin insanların kendilerini savunabildiği en yüksek bölümüdür. Pek çok Yunan kentinin bir akropolisi vardı, ama en ünlüsü Atina Akropolisi’dir.

Atina’nın ortasında büyük bir kayadır. Yamaçları diktir ve yalnızca batı tarafından kolayca çıkılır. Güçlü surlar 3.300 yılı aşkın bir süredir tepeyi korur. İlk sur MÖ 13. yüzyılda, Mikenli bir yöneticinin evinin çevresine yapıldı.

MÖ 8. yüzyılda kaya kutsal bir yer oldu. Atinalılar orada kentlerini koruyan tanrıça Athena’ya taparlardı. Onun adı ile kentin adı neredeyse aynıdır: Ἀθηνᾶ ve Ἀθῆναι. Atinalılar her yıl onun için büyük bir bayram düzenlerdi: Panathenaia (Παναθήναια).

MÖ 490’da Atinalılar Pers ordusunu Marathon’da yendi. Kısa süre sonra Akropolis’te kocaman yeni bir tapınak yapmaya başladılar. Ama tapınak hiç bitmedi. MÖ 480’de Persler geri geldi, Atina’yı aldı ve kayanın üstündeki tapınakları yıktı.

Birkaç yıl boyunca kutsal alan harabe olarak kaldı. Sonra, MÖ 448’de, Atinalılar onu yeniden yapmaya karar verdi. Atina o zaman zengin ve güçlüydü. Kentin önderi Perikles (Περικλῆς), yüzyılın sonuna kadar süren büyük bir yapı programı başlattı.

Yunan yazar Plutarkhos, Perikles’in bütün işleri denetlemesi için heykeltıraş Pheidias’ı (Φειδίας) seçtiğini anlatır. Parthenon’un mimarları İktinos ve Kallikrates’ti. Ustalar ve heykeltıraşlar yıllarca parlak beyaz mermerle (μάρμαρον) çalıştı. Yapıları öyle güzel yaptılar ki dünyanın her yerinden insanlar onları görmeye hâlâ geliyor.

Ziyaretçiler hâlâ batı tarafından çıkıyor ve Perikles döneminden kalma dört yapıyı hâlâ görüyor:

• Propylaia (Προπύλαια, “giriş kapısı”): MÖ 437–432’de mimar Mnesikles’in yaptığı görkemli giriş. Atina ile Sparta arasında savaş çıktığı için hiçbir zaman tam olarak bitirilemedi.
• Parthenon (Παρθενών): Athena Parthenos’un, yani “Bakire Athena”nın büyük tapınağı, MÖ 447–438’de yapıldı. Her kısa yanında 8, her uzun yanında 17 sütun vardır. İçinde Pheidias’ın altın ve fildişinden yaptığı bir Athena heykeli dururdu. Friz denen uzun, oyma bir şerit Panathenaia bayramını gösterirdi.
• Athena Nike Tapınağı (Νίκη zafer demektir): girişin yakınında küçük ve zarif bir tapınak, MÖ 427–424’te yapıldı.
• Erekhtheion (Ἐρέχθειον): Athena ve deniz tanrısı Poseidon için bir tapınak, MÖ 421–406’da yapıldı. Ünlü sundurmasında çatıyı taşıyan altı genç kadın heykeli vardır: Karyatidler (Καρυάτιδες).

Antik çağdan sonra yapıların pek çok sahibi oldu. Parthenon bir Hristiyan kilisesine, daha sonra Osmanlı yönetimi altında bir camiye dönüştü. 1687’de bir Venedik ordusu Akropolis’e saldırdı. Osmanlı askerleri Parthenon’un içinde barut saklıyordu. Bombardıman sırasında barut patladı ve tapınağın büyük bölümleri çöktü.

1800’lerin başında İngiliz Lord Elgin için çalışan adamlar pek çok heykeli ve Karyatidlerden birini alıp götürdü. 1833’ten beri Akropolis yeni Yunan devletinin bir arkeolojik alanıdır. 1975’ten beri bir uzmanlar kurulu taş taş, özenli onarımlara yön veriyor. 1987’de UNESCO Akropolis’i Dünya Mirası Listesi’ne aldı.

Kaya yakın tarihin de bir parçasıdır. 1941’de, İkinci Dünya Savaşı sırasında, Alman askerleri Akropolis’e kendi bayraklarını çekti. Bir gece iki genç Yunan yukarı tırmanıp bayrağı indirdi. Onların hikâyesini aşağıda okuyabilirsin.