Marmury Partenonu: Londyn czy Ateny?

Partenon zbudowano w latach 447–432 p.n.e. dla Ateny, bogini Aten. Zdobiły go rzeźby (γλυπτά) z białego marmuru (μάρμαρον), wykonane przez zespół pod kierunkiem rzeźbiarza Fidiasza (Φειδίας). Były trzy rodzaje:

• frontony (ἀετώματα), dwa trójkąty pełne dużych posągów na krańcach dachu;
• metopy (μετόπαι), kwadratowe płyty z płaskorzeźbami nad zewnętrznymi kolumnami;
• fryz (ζῳοφόρος), rzeźbiony pas o długości około 160 metrów, który przedstawiał wielką procesję.

Większość tych rzeźb nie była osobnymi dziełami: wykonano je jako części samego budynku. Ma to duże znaczenie w sporze.

Po angielsku często nazywa się je „Elgin Marbles”, od człowieka, który zabrał je do Wielkiej Brytanii. British Museum nazywa je „Parthenon Sculptures”. W Grecji to «τα Γλυπτά του Παρθενώνα», „rzeźby Partenonu”, choć dawna nazwa «Ελγίνεια μάρμαρα» wciąż występuje w słownikach. Wybór nazwy często pokazuje, po czyjej stronie ktoś stoi.

W 1687 roku, podczas oblężenia przez wojsko weneckie, wybuchł proch przechowywany w Partenonie i duża część świątyni się zawaliła. Wiele rzeźb pękło albo leżało wśród ruin. Około 1800 roku Ateny należały do Imperium Osmańskiego. Thomas Bruce, lord Elgin, był ambasadorem Wielkiej Brytanii w Konstantynopolu (dziś Stambuł). W latach 1801–1805 jego ludzie zabrali około połowy rzeźb, które jeszcze się zachowały. Niektóre wzięto z ruin; z wielu bloków fryzu robotnicy odpiłowali tylko rzeźbioną przednią część, żeby były lżejsze w transporcie.

Elgin twierdził, że ma pozwolenie od rządu osmańskiego, dokument zwany firmanem. Na co dokładnie pozwalał i czy pozwalał zdejmować rzeźby z budynku, to dziś jeden z głównych punktów sporu.

Przewiezienie marmurów do Wielkiej Brytanii zrujnowało Elgina finansowo. W 1816 roku komisja Izby Gmin zbadała, jak je zdobył, i zaleciła kupienie ich za 35 000 funtów, dużo mniej, niż się spodziewał. Parlament się zgodził i kolekcja trafiła do British Museum, gdzie nadal jest wystawiana. Od 1963 roku ustawa, British Museum Act, pozwala powiernikom (Trustees) muzeum oddawać przedmioty tylko w kilku szczególnych przypadkach, na przykład duplikaty albo przedmioty zbyt zniszczone, by je zatrzymać.

British Museum kieruje rada powierników (Trustees). Ich oficjalne oświadczenie zawiera takie główne punkty:

• Lord Elgin działał za wiedzą i zgodą ówczesnych prawowitych władz w Atenach i w Londynie, a komisja parlamentu w 1816 roku uznała jego działania za legalne.
• Około połowy tego, co zachowało się z rzeźb, jest w Atenach. Podział między dwa wielkie muzea przynosi korzyść publiczności, bo każde opowiada inną, ale uzupełniającą się historię: w Atenach historię miasta, w Londynie historię kultur świata.
• Muzeum, do którego wstęp jest bezpłatny, mówi, że rozpatrzy prośbę o wypożyczenie rzeźb, ale każdy wypożyczający musi uznać, że należą one do powierników.

Ustawa z 1963 roku także ogranicza to, co wolno powiernikom. W ostatnich latach kierownictwo muzeum mówiło o nowym „partnerstwie dla Partenonu” z Grecją, a media informowały o rozmowach między stronami. W 2025 roku powiernicy odnotowali, że każde partnerstwo musi być zgodne z ramami prawnymi muzeum, a rząd brytyjski zapowiedział, że tych ram nie zmieni.

Grecja domaga się ponownego połączenia (επανένωση) rzeźb w Atenach, a nie tylko ich zwrotu (ἐπιστροφή). Rząd grecki argumentuje, że:

• rzeźby są częściami jednego zabytku i powinny być oglądane razem, w widoku Partenonu, aby dzieło można było zrozumieć jako całość;
• ich zdjęcie uszkodziło budynek, a firman Elgina nie uczynił tego legalnym: w 2024 roku minister kultury Lina Mendoni powiedziała, że żaden osmański firman nigdy nie pozwolił Elginowi traktować rzeźb tak, jak to zrobił;
• Grecja nie uznaje własności powierników, więc nie przyjmie wypożyczenia na takich warunkach.

Współczesną kampanię rozpoczęła aktorka i minister kultury Melina Merkuri (Μελίνα Μερκούρη), która w 1982 roku na konferencji UNESCO w mieście Meksyk wezwała do zwrotu rzeźb. Od 2009 roku nowe Muzeum Akropolu pokazuje fryz w pierwotnej kolejności, a w miejscu części, które są w Londynie, stoją odlewy gipsowe. Grecja wniosła też sprawę do komitetu UNESCO do spraw zwrotu dóbr kultury, który wezwał oba kraje do jej rozwiązania. Mniejsze fragmenty przechowywane gdzie indziej wróciły, z Palermo w 2022 roku i z Watykanu w 2023 roku.