Plato's Apologie van Sokrates: de verdedigingsrede van 399 v.Chr.

In het voorjaar van 399 v.Chr., in de maand Thargelion (mei–juni), stond de ongeveer zeventigjarige Sokrates voor een volksrechtbank in Athene. Meletos had een openbare aanklacht wegens goddeloosheid, ἀσέβεια, ingediend, gesteund door Anytos en Lykon. Plato laat Sokrates de beëdigde aanklacht, de ἀντωμοσία, voorlezen (24b–c): hij „begaat onrecht door de jeugd te bederven, en door niet te geloven in de goden waarin de stad gelooft, maar in andere, nieuwe δαιμόνια”. Diogenes Laërtius (2.40) geeft dezelfde drie punten in een andere volgorde.

De Ἀπολογία Σωκράτους is geen procesverslag. Plato noemt zichzelf onder de aanwezigen (34a, 38b), maar schreef het werk achteraf, en de redes van de aanklagers, de getuigen en de stemmingen verschijnen alleen via de woorden van Sokrates. Geleerden zijn het oneens over hoe dicht de tekst bij het werkelijk gesprokene ligt; de meesten lezen hem als Plato's portret van zijn leermeester, trouw aan de geest en niet woord voor woord. Xenophon, die Athene in 401 v.Chr. had verlaten, schreef een eigen, kortere Apologie. In beide titels heeft ἀπολογία de oude betekenis: verdedigingsrede, geen verontschuldiging.

Het werk, geciteerd naar de Stephanus-pagina's (17a–42a), bestaat uit drie redes.

• De verdediging (17a–35d). Sokrates antwoordt eerst zijn „eerste aanklagers”, jarenlange geruchten, en wijst op de Sokrates uit de komedie van Aristophanes die „door de lucht wandelt” (19c). Hij vertelt hoe zijn vriend Chairephon in Delphi vroeg of iemand wijzer was dan Sokrates, en de Pythia antwoordde dat niemand dat was (21a). Bij het toetsen van het orakel vindt hij mensen die denken te weten wat ze niet weten; zelf is hij alleen wijzer doordat hij niet denkt te weten wat hij niet weet (21d). Hij ondervraagt Meletos, noemt zich een horzel, μύωψ, op het grote paard Athene (30e), zegt dat hij de god eerder zal gehoorzamen dan de rechters (29d), en beschrijft zijn δαιμόνιον, een stem die hem alleen maar tegenhoudt (31c–d).
• Het tegenvoorstel voor de straf (35e–38b). Schuldig bevonden merkt hij op dat dertig andere stemmen hem hadden vrijgesproken (36a). Als „straf” stelt hij gratis maaltijden in het πρυτανεῖον voor (36d), daarna een boete van één mina en ten slotte van dertig minen, waarvoor Plato, Kriton, Kritoboulos en Apollodoros borg staan (38b).
• De slotwoorden (38c–42a). Ter dood veroordeeld zegt hij tegen de rechters die voor vrijspraak stemden dat zijn teken zich niet heeft verzet; de dood is dus misschien iets goeds: een droomloos niets of een verhuizing van de ziel naar een andere plaats (40a–e).

De meest geciteerde zin van het werk staat in de rede over de straf, wanneer Sokrates uitlegt waarom hij niet gewoon kan vertrekken en zwijgen. Het grootste goed voor een mens, zegt hij, is elke dag te spreken over de deugd, ἀρετή, en over de andere dingen „waarover jullie mij horen praten terwijl ik mezelf en anderen onderzoek”, ἐμαυτὸν καὶ ἄλλους ἐξετάζοντος, „en een leven zonder onderzoek is voor een mens niet de moeite waard”: ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ (38a).

Twee punten helpen bij het vertalen. ἀνεξέταστος is het ontkende verbaal adjectief van ἐξετάζω, het werkwoord waarmee Sokrates zijn hele bezigheid aanduidt; in 23c doen de rijke jongemannen hem na en proberen anderen te ἐξετάζειν. βιωτός, van βιόω, betekent „leefbaar”, dus „niet de moeite waard om te leven” is een juiste weergave. Beide woorden bestaan nog. In het Nieuwgrieks zijn bijvoorbeeld getuigen die nog niet verhoord zijn ανεξέταστοι, en εξετάζω betekent onderzoeken of ondervragen. De betekenis „een leerling overhoren”, zoals in de εξετάσεις aan het eind van elk Grieks schooljaar, is een latere ontlening aan het Franse examen.

De woordenschat van het proces is nog altijd die van de Griekse rechtspraak, al zijn verschillende woorden van betekenis verschoven. De aanklagers van Sokrates zijn κατήγοροι, en een κατήγορος is vandaag iedereen die voor de rechter een aanklacht indient. Het vonnis werd bepaald met ψῆφοι, oorspronkelijk steentjes; ψήφος is nu gewoon een stem, in de stembus of in het parlement. De rechters waren δικασταί, gewone burgers aangewezen door loting. In zijn slotwoorden noemt Sokrates nadrukkelijk alleen wie voor vrijspraak stemde „ὦ ἄνδρες δικασταί”, en zegt dat hij alleen hen terecht zo zou noemen (40a). In het Nieuwgrieks is een δικαστής een beroepsrechter.

Twee verschuivingen zijn handig om te weten bij het vertalen. Τὸ ἔγκλημα in 24c is „de aanklacht”; vandaag betekent έγκλημα „misdaad”, naar het voorbeeld van het Franse crime. En de καινὰ δαιμόνια uit de aanklacht zijn een vaste uitdrukking geworden: „καινά δαιμόνια” zijn nieuwe ideeën die met wantrouwen worden ontvangen. Het δαιμόνιο zelf betekent nu een demon, of een bijzondere gave, zoals in „το δαιμόνιο της φυλής”.