De allegorie van de grot van Plato

Plato schreef de Politeia als een gesprek. In boek 7 vraagt Socrates aan Glaukon, Plato's eigen broer, zich dit tafereel voor te stellen (514a–517a).

• Mensen wonen in een onderaardse grot, een σπήλαιον. Sinds hun kindertijd zitten ze geketend aan benen en nek, zodat ze alleen recht vooruit kunnen kijken.
• Achter hen, hoger, brandt een vuur. Tussen het vuur en de gevangenen loopt een weg met een lage muur, als het schot van een poppenspel. Daarlangs lopen mensen die voorwerpen en figuren van mensen en dieren omhooghouden.
• De gevangenen zien alleen de schaduwen, de σκιαί, op het deel van de grot vóór hen. Als een van de dragers spreekt, lijkt de echo van een schaduw te komen. Daarom denken ze dat alleen de schaduwen echt zijn.
• Een gevangene wordt bevrijd en naar het daglicht gesleept. Het licht doet pijn aan zijn ogen. Hij ziet eerst schaduwen, dan spiegelbeelden in het water, dan de dingen zelf, dan de nachthemel en ten slotte de zon.
• Hij daalt weer af naar zijn oude plaats. Nu ziet hij niets meer in het donker, en de anderen lachen hem uit. Wie hen probeerde te bevrijden, zouden ze doden.

„Een vreemd beeld”, zegt Glaukon. «ὁμοίους ἡμῖν», antwoordt Socrates: „net als wij” (515a).

„Allegorie” is ons woord. Socrates noemt het verhaal een εἰκών, een beeld, en legt het zelf uit (517a–c). De gevangenis staat voor de wereld die we om ons heen zien, en het vuur voor de kracht van de zon. De klim is de opgang van de ziel naar de νοητὸς τόπος, het gebied dat alleen het denken bereikt. Hij voegt er een voorbehoud aan toe: «θεὸς δέ που οἶδεν», god weet of dit waar is (517b).

Als laatste, en het moeilijkst te zien, komt ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα, de Idee van het Goede (517b–c). Plato's Ideeën zijn de onveranderlijke werkelijkheden achter de dingen die we waarnemen. Eenmaal gezien moet het Goede worden erkend als oorzaak van al wat juist en mooi is, en wie verstandig wil handelen, privé of in het openbaar, moet het gezien hebben.

De grot rondt een reeks van drie beelden af: de Zon en de Verdeelde Lijn staan in de dialoog direct ervoor.

De eerste zin zegt dat het beeld onze natuur betreft «παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας», wat opvoeding en het gebrek daaraan betreft (514a). Socrates trekt de conclusie in 518b–d. Sommigen beweren dat ze kennis in de ziel leggen, alsof ze blinde ogen zicht geven. Hij antwoordt dat het vermogen om te leren er al is. Opvoeding is de kunst de ziel te keren, de περιαγωγή, naar wat werkelijk is.

Dan komt de moeilijke vraag. Wie de top bereikt, wil niet terug, maar de stichters van de ideale stad mogen hem daar niet laten blijven (519c–d). Glaukon werpt tegen dat dit onrechtvaardig is. Socrates antwoordt dat de wet zorgt voor de hele stad, niet voor één groep, en zegt tegen hen: «καταβατέον», jullie moeten omlaag, ieder op zijn beurt (520c). Dan wordt de stad bestuurd door mensen die wakker zijn, niet door rivalen die om schaduwen vechten, «σκιαμαχούντων».

Onderzoekers debatteren nog steeds over de vraag waarom filosofen zouden instemmen: Socrates zegt herhaaldelijk dat ze tot regeren gedwongen moeten worden, en het is omstreden of alleen rechtvaardigheid hen drijft. De tekst noemt ook nergens de dood van Socrates zelf in 399 v.Chr., maar veel lezers horen die in het dreigement van 517a.

Een groot deel van het tafereel kun je nog met dezelfde woorden vertellen. Το σπήλαιο του Δυρού is een officiële naam; in een gesprek zeggen Grieken σπηλιά. Θέατρο σκιών, schaduwtheater, is hoe Grieken Karagiozis noemen, al heeft dat spel geen historische band met Plato's beeld. Plato's poppenspelers, de θαυματοποιοί (514b), zijn nu goochelaars. Een σκιαμαχία is tegenwoordig een zinloze strijd tegen een vijand die er niet is.

Το είδωλο is nog steeds het beeld in een spiegel, zoals de εἴδωλα in het water in 516a, maar het kan ook een popidool zijn. En παιδεία staat op de deur van het Υπουργείο Παιδείας, het ministerie van Onderwijs; «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» was de belangrijkste leus van de studentenopstand van 1973.