Wojna trojańska: mit czy historia?

Greckie mity opowiadają o wojnie między Grekami a miastem Troją, zwanym też Ilionem, Ἴλιον. Parys, trojański królewicz, zabrał do domu Helenę, żonę Menelaosa, króla Sparty. Brat Menelaosa, Agamemnon, król Myken, zebrał ogromną armię i flotę, a Grecy oblegali Troję przez dziesięć lat. Wielcy bohaterowie, ἥρωες, walczyli po obu stronach: Achilles po stronie Greków, Hektor po stronie Trojan.

W końcu sprytny Odyseusz wpadł na pomysł. Grecy zbudowali wielkiego drewnianego konia, ukryli w nim najlepszych żołnierzy i udawali, że odpływają. Trojanie wciągnęli konia do miasta, myśląc, że to dar, δῶρον. W nocy żołnierze wyszli, otworzyli bramy i Troja upadła. Czy ta historia jest prawdziwa? Może częściowo. Troja była prawdziwym miastem, ale bogowie, koń i wielu bohaterów należą do mitu, μῦθος.

Naszymi najstarszymi źródłami są dwa poematy epickie przypisywane Homerowi, Iliada i Odyseja, zwykle datowane na VIII lub VII wiek p.n.e. (badacze nie zgadzają się co do dokładnej daty), czyli wieki po opisanych w nich wydarzeniach. Iliada nie opowiada całej wojny: obejmuje kilka tygodni dziesiątego roku, gniew Achillesa, i kończy się pogrzebem Hektora. Drewnianego konia w niej nie ma. Pojawia się w Odysei (8.492–520), gdzie śpiewak opowiada, jak Epejos zbudował konia z pomocą Ateny i jak Odyseusz wprowadził go, pełnego wojowników, do twierdzy.

Najbardziej znana wersja opowieści o koniu jest rzymska: II księga Eneidy Wergiliusza, napisanej w I wieku p.n.e. Kapłan Laokoon ostrzega tam Trojan, by nie ufali koniowi (2.48–49).

Sami Grecy uważali tę wojnę za historię. Tukidydes (1.10) przyjmuje, że się wydarzyła, ale sądzi, że Homer jako poeta ją wyolbrzymił, na przykład swoimi 1200 okrętami. Późniejsi uczeni próbowali ją datować: Eratostenes umieścił upadek Troi w roku 1184 p.n.e.

Archeolodzy lokalizują Troję na wzgórzu Hisarlık w północno-zachodniej Turcji, 4,8 km od wejścia do Dardaneli. Frank Calvert kopał tam w 1863 roku, a Heinrich Schliemann rozpoczął wielkie wykopaliska w 1870 roku. Schliemann znalazł złotą biżuterię i nazwał ją „skarbem Priama”, od imienia króla Troi z mitu. Pochodzi ona jednak z Troi II, z lat około 2550–2300 p.n.e., czyli ponad tysiąc lat za wcześnie.

Wzgórze kryje dziewięć miast, jedno na drugim, oznaczonych od Troi I do Troi IX. Najlepszą kandydatką na Troję Homera jest Troja VI (około 1750–1300 p.n.e.), z kamiennymi murami, τείχη, grubymi na 5 metrów i wysokimi do 8 metrów, oraz dolnym miastem o powierzchni około 30 hektarów. Brązowe groty strzał i włóczni z około 1250 roku p.n.e. wskazują na walki. Następne miasto, Troja VIIa, zostało zniszczone przez pożar około 1180 roku p.n.e.

Pomagają też teksty Hetytów, wielkiej potęgi Anatolii. Wspominają one kraj zwany Wilusa, który wielu badaczy łączy z Ilionem, i lud zwany Ahhiyawa, prawdopodobnie mykeńskich Greków, oraz opisują niepokoje i rywalizację w regionie.

Historycy nie są zgodni. Wielu uważa, że za legendą kryje się prawdziwe wspomnienie: jedna wojna albo kilka mniejszych konfliktów między mykeńskimi Grekami a mieszkańcami Troi w XIII lub XII wieku p.n.e. Opis stanowiska przygotowany przez UNESCO mówi o oblężeniu, πολιορκία, Troi przez mykeńskich wojowników w tym okresie. Inni są ostrożniejsi. Żadna znaleziona dotąd inskrypcja nie wymienia Agamemnona, Achillesa ani Heleny, a miasto może spłonąć z wielu powodów: przez wrogów, wypadek albo trzęsienie ziemi.

Poematy Homera śpiewano przez pokolenia, zanim je spisano, dlatego mieszają wspomnienia z epoki brązu ze szczegółami z czasów samych poetów. Uczciwa odpowiedź brzmi tak: Troja istniała, wojna w regionie jest prawdopodobna, ale dziesięcioletnie oblężenie, bohaterowie i koń, tak jak o nich czytamy, są dziełem poetów. Koń jest niemal na pewno mitem, a jednak żyje we współczesnej grece: δούρειος ίππος, „drewniany koń”, oznacza też podstęp ukryty w podarunku i jest greckim słowem na komputerowego konia trojańskiego.