Lufta e Trojës: mit apo histori?

Mitet greke tregojnë për një luftë midis grekëve dhe qytetit të Trojës, që quhej edhe Ilion, Ἴλιον. Parisi, një princ trojan, mori me vete në shtëpi Helenën, gruan e Menelaut, mbretit të Spartës. Vëllai i Menelaut, Agamemnoni, mbret i Mikenës, mblodhi një ushtri dhe flotë të madhe, dhe grekët e rrethuan Trojën dhjetë vjet. Heronj të mëdhenj, ἥρωες, luftuan në të dyja anët: Akili për grekët, Hektori për trojanët.

Në fund dinakun Odise e zuri një mendim. Grekët ndërtuan një kalë të madh prej druri, fshehën brenda ushtarët më të mirë dhe bënë sikur po largoheshin me anije. Trojanët e tërhoqën kalin brenda qytetit, duke menduar se ishte dhuratë, δῶρον. Natën ushtarët dolën, hapën portat dhe Troja ra. A është e vërtetë kjo histori? Ndoshta pjesërisht. Troja ishte qytet i vërtetë, por perënditë, kali dhe shumë nga heronjtë i përkasin mitit, μῦθος.

Burimet tona më të vjetra janë dy poema epike që i atribuohen Homerit, Iliada dhe Odiseja, zakonisht të datuara në shekullin VIII ose VII p.e.s. (studiuesit nuk pajtohen për datën e saktë), shekuj pas ngjarjeve që përshkruajnë. Iliada nuk e tregon gjithë luftën: përfshin disa javë të vitit të dhjetë, zemërimin e Akilit, dhe mbaron me varrimin e Hektorit. Kali prej druri nuk është aty. Ai shfaqet në Odisenë (8.492–520), ku një këngëtar tregon si e ndërtoi Epeu kalin me ndihmën e Athinës dhe si e futi Odiseu, plot me luftëtarë, në kështjellë.

Versioni më i njohur i historisë së kalit është romak: libri II i Eneidës së Virgjilit, shkruar në shekullin I p.e.s. Aty prifti Laokoonti i paralajmëron trojanët të mos i besojnë kalit (2.48–49).

Vetë grekët e konsideronin luftën histori. Tukididi (1.10) pranon se ajo ndodhi, por mendon se Homeri, si poet, e bëri më të madhe se ç’ishte, për shembull me 1200 anijet e tij. Dijetarë të mëvonshëm u përpoqën ta datonin: Eratosteni e vendosi rënien e Trojës në vitin 1184 p.e.s.

Arkeologët e vendosin Trojën në Hisarlık, një kodër në veriperëndim të Turqisë, 4,8 km nga hyrja e Dardaneleve. Frank Calverti gërmoi aty në vitin 1863, dhe Heinrich Schliemanni nisi gërmime të mëdha në vitin 1870. Schliemanni gjeti stoli prej ari dhe i quajti «thesari i Priamit», sipas mbretit të Trojës në mit. Por ato vijnë nga Troja II, rreth viteve 2550–2300 p.e.s., më shumë se një mijë vjet më herët.

Kodra fsheh nëntë qytete, njëri mbi tjetrin, të quajtur Troja I deri në Troja IX. Kandidati më i mirë për Trojën e Homerit është Troja VI (rreth 1750–1300 p.e.s.), me mure guri, τείχη, 5 metra të trasha dhe deri në 8 metra të larta, dhe me një qytet të poshtëm rreth 30 hektarë. Maja shigjetash dhe shtizash prej bronzi nga rreth viti 1250 p.e.s. tregojnë për luftime. Qyteti pasardhës, Troja VIIa, u shkatërrua nga zjarri rreth vitit 1180 p.e.s.

Ndihmojnë edhe tekstet e hititëve, fuqisë së madhe të Anadollit. Ato përmendin një vend të quajtur Wilusa, që shumë studiues e lidhin me Ilionin, dhe një popull të quajtur Ahhiyawa, me gjasë grekët mikenas, dhe përshkruajnë trazira e rivalitete në rajon.

Historianët nuk pajtohen. Shumë mendojnë se pas legjendës fshihet një kujtim i vërtetë: një luftë, ose disa konflikte më të vogla, midis grekëve mikenas dhe banorëve të Trojës në shekullin XIII ose XII p.e.s. Përshkrimi i vendit nga UNESCO flet për një rrethim, πολιορκία, të Trojës nga luftëtarë mikenas në atë periudhë. Të tjerë janë më të kujdesshëm. Asnjë mbishkrim i gjetur deri tani nuk përmend Agamemnonin, Akilin apo Helenën, dhe një qytet mund të digjet për shumë arsye: nga armiqtë, nga një aksident ose nga një tërmet.

Poemat e Homerit u kënduan për breza përpara se të shkruheshin, prandaj përziejnë kujtime nga Epoka e Bronzit me hollësi nga koha e vetë poetëve. Një përgjigje e drejtë është kjo: Troja ka ekzistuar, një luftë në rajon është e mundshme, por rrethimi dhjetëvjeçar, heronjtë dhe kali, ashtu siç i lexojmë, janë vepër e poetëve. Kali është pothuajse me siguri mit, e megjithatë jeton në greqishten e sotme: δούρειος ίππος, «kali prej druri», do të thotë edhe një dredhi e fshehur në një dhuratë, dhe është emri grek i virusit kompjuterik «kali i Trojës».