Ο μυκηναϊκός πολιτισμός

Πριν από περίπου 3.600 χρόνια, πολύ πριν γίνουν διάσημες η Αθήνα και η Σπάρτη, αναπτύχθηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα ένας πλούσιος πολιτισμός. Τους ανθρώπους του τους λέμε Μυκηναίους, από την πλουσιότερη πόλη τους, τις Μυκήνες (Μυκῆναι), στη βορειοανατολική Πελοπόννησο. Ο κόσμος τους κράτησε από το 1600 περίπου έως το 1100 π.Χ., στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, όταν τα εργαλεία και τα όπλα φτιάχνονταν από χαλκό.

Οι Μυκηναίοι μιλούσαν μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας, γι’ αυτό είναι οι πρώτοι Έλληνες που μπορούμε να διαβάσουμε τις λέξεις τους. Ο Όμηρος ονόμαζε τους Έλληνες της ηρωικής εποχής Αχαιούς (Ἀχαιοί), και στα έπη του αυτοί είναι οι ήρωες που ταξίδεψαν στην Τροία. Οι Μυκηναίοι έμαθαν πολλά από τον παλαιότερο μινωικό πολιτισμό της Κρήτης, και η επιρροή τους έφτασε από τη Μικρά Ασία, την Εγγύς Ανατολή και την Αίγυπτο ως τη δυτική Μεσόγειο.

Δεν υπήρχε ένα ενιαίο μυκηναϊκό κράτος. Υπήρχαν αρκετά βασίλεια, και το καθένα είχε το δικό του ανάκτορο: οι Μυκήνες και η Τίρυνθα στην Αργολίδα, η Πύλος στη Μεσσηνία, η Θήβα στη Βοιωτία και άλλα. Κάθε ανάκτορο ήταν το κέντρο της διοίκησης, του εμπορίου, του στρατού και της θρησκείας για την περιοχή γύρω του.

Στην καρδιά ενός μυκηναϊκού ανακτόρου βρισκόταν το μέγαρο (μέγαρον), μια μεγάλη αίθουσα με μια στρογγυλή εστία στη μέση και τέσσερις ξύλινους κίονες γύρω της. Αυτή ήταν η αίθουσα του θρόνου του άρχοντα. Στην Πύλο, το ανάκτορο που χτίστηκε λίγο μετά το 1300 π.Χ. είχε πάνω από 100 δωμάτια στο ισόγειο: χώρους κατοικίας, εργαστήρια και αποθήκες γεμάτες πιθάρια.

Ο άρχοντας είχε έναν ειδικό τίτλο, wanax, τη λέξη που οι μεταγενέστεροι Έλληνες έγραφαν ἄναξ, «άρχοντας». Ο Όμηρος τη χρησιμοποιεί ακόμα: ο Αγαμέμνονας είναι «ἄναξ ἀνδρῶν», «άρχοντας των ανδρών» (Ιλιάδα 1.7). Η νεοελληνική λέξη ανάκτορο ανήκει στην ίδια οικογένεια λέξεων. Ο Όμηρος ονομάζει τον Αγαμέμνονα και βασιλεύς, τη λέξη που έγινε το σημερινό βασιλιάς.

Οι γραφείς των ανακτόρων κρατούσαν τους λογαριασμούς τους σε μικρές πήλινες πινακίδες, με μια γραφή που λέγεται Γραμμική Β. Οι πινακίδες καταγράφουν τι είχε το ανάκτορο, τι μάζευε και τι μοίραζε, και μας λένε πολλά για το πώς λειτουργούσε ένα μυκηναϊκό κράτος. Οι πρώτες πινακίδες Γραμμικής Β στην ηπειρωτική Ελλάδα βρέθηκαν στην Πύλο το 1939. Το 1952 ο αρχιτέκτονας Μάικλ Βέντρις απέδειξε ότι η γραφή ήταν ελληνική, στηριγμένος στη μακρόχρονη δουλειά της ερευνήτριας Άλις Κόμπερ. Αυτές οι πινακίδες είναι η αρχαιότερη ελληνική γραφή που γνωρίζουμε.

Τα μυκηναϊκά ανάκτορα βρίσκονταν πάνω σε λόφους, μέσα σε τεράστια τείχη. Οι πέτρες είναι τόσο μεγάλες, που οι μεταγενέστεροι Έλληνες δεν πίστευαν ότι τις είχαν μετακινήσει άνθρωποι. Ο περιηγητής Παυσανίας λέει ότι τα τείχη της Τίρυνθας και των Μυκηνών ήταν έργο των Κυκλώπων (Κύκλωπες), των μονόφθαλμων γιγάντων του μύθου. Στην Τίρυνθα, γράφει, ένα ζευγάρι μουλάρια δεν μπορούσε να κουνήσει ούτε την πιο μικρή πέτρα (Παυσανίας 2.25.8). Οι αρχαιολόγοι λένε ακόμα αυτόν τον τρόπο δόμησης κυκλώπειο: τεράστιοι ακατέργαστοι λίθοι, με μικρές πέτρες στα κενά και χωρίς συνδετικό υλικό. Στην Τίρυνθα τα τείχη φτάνουν τα 8 μέτρα πάχος και τα 13 μέτρα ύψος.

Η κύρια είσοδος των Μυκηνών είναι η Πύλη των Λεόντων, με δύο πέτρινα λιοντάρια σκαλισμένα πάνω από το άνοιγμα. Την είδε και ο Παυσανίας (2.16.5). Προστέθηκε όταν επεκτάθηκαν τα τείχη, τον 13ο αιώνα π.Χ.· οι ερευνητές δίνουν χρονολογίες ανάμεσα στο 1300 και το 1250 π.Χ. περίπου.

Οι Μυκηναίοι έχτιζαν και μεγαλόπρεπους τάφους. Τον 16ο αιώνα π.Χ. οι άρχοντες θάβονταν σε βαθείς λακκοειδείς τάφους με όπλα, κύπελλα και χρυσές νεκρικές μάσκες. Αργότερα οι οικογένειες των αρχόντων χρησιμοποιούσαν θολωτούς τάφους (θόλος), στρογγυλούς πέτρινους θαλάμους με ψηλή στέγη σε σχήμα κυψέλης. Ο πιο γνωστός είναι ο λεγόμενος Θησαυρός του Ατρέα, που στην πραγματικότητα ήταν τάφος. Δεν είναι περίεργο που ο Όμηρος ονομάζει τις Μυκήνες «πολύχρυσες» (Ιλιάδα 11.46).

Στον ελληνικό μύθο, οι Μυκήνες ήταν η πόλη του βασιλιά Αγαμέμνονα, γιου του Ατρέα, που οδήγησε τους Έλληνες εναντίον της Τροίας. Η Ιλιάδα του Ομήρου διηγείται τη διαμάχη του με τον Αχιλλέα, και η ελληνική τραγωδία τον φόνο του όταν γύρισε στο σπίτι του. Υπήρξε όμως πραγματικά;

Το 1876 ο Γερμανός επιχειρηματίας Ερρίκος Σλήμαν έσκαψε μέσα στα τείχη των Μυκηνών και βρήκε τους πλούσιους τάφους του Ταφικού Κύκλου Α. Συνέδεσε μία από τις χρυσές μάσκες με τον Αγαμέμνονα, και ακόμα και σήμερα τη λέμε «μάσκα του Αγαμέμνονα». Σήμερα ξέρουμε ότι αυτοί οι λακκοειδείς τάφοι χρονολογούνται στον 16ο αιώνα π.Χ., περίπου τριακόσια χρόνια πριν από την εποχή όπου η παράδοση τοποθετεί τον Τρωικό Πόλεμο. Άρα η μάσκα ανήκε σε έναν παλαιότερο άρχοντα. Οι χρυσές μάσκες εκτίθενται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας.

Οι ιστορικοί δεν ξέρουν αν ο Αγαμέμνονας έζησε πραγματικά, και διαφωνούν για το πόση αλήθεια κρύβεται στην ιστορία του Τρωικού Πολέμου. Βέβαιο είναι ότι γύρω στο 1200 π.Χ. καταστράφηκαν πολλά ανάκτορα· το ανάκτορο της Πύλου κάηκε σε μια μεγάλη πυρκαγιά. Οι αιτίες συζητιούνται ακόμα: κοινωνικές αναταραχές, οικονομική παρακμή, μετακινήσεις λαών στη Μεσόγειο και ισχυροί σεισμοί. Ως τον 11ο αιώνα π.Χ. ο μυκηναϊκός κόσμος είχε τελειώσει, όμως η ανάμνηση των «πολύχρυσων Μυκηνών» έζησε στον Όμηρο.