Η Γραμμική Β: η αρχαιότερη ελληνική γραφή

Η Γραμμική Β είναι μια γραφή που χρησιμοποιήθηκε στην Κρήτη και στην κυρίως Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού, περίπου από το 1400 ως το 1200 π.Χ., για να γραφτεί η αρχαιότερη γνωστή μορφή της ελληνικής, η μυκηναϊκή. Λέγεται «γραμμική» επειδή τα σημεία της σχεδιάζονται με γραμμές χαραγμένες στον πηλό και όχι ως εικόνες· το όνομα έρχεται από τη λέξη γραμμή. Το γράμμα Β τη διακρίνει από την παλαιότερη Γραμμική Α της μινωικής Κρήτης, που δεν έχει ακόμη αποκρυπτογραφηθεί: κανείς δεν ξέρει ποια γλώσσα καταγράφει.

Σχεδόν όλα τα κείμενα της Γραμμικής Β σώζονται σε πήλινες πινακίδες. Τα μεγαλύτερα αρχεία προέρχονται από την Κνωσό, με περίπου 4.100 πινακίδες και θραύσματα, και από το λεγόμενο ανάκτορο του Νέστορα στην Πύλο της Μεσσηνίας, με περίπου 1.050· μικρότερες ομάδες βρέθηκαν στις Μυκήνες, στην Τίρυνθα, στη Θήβα, στα Χανιά και σε λίγες ακόμη θέσεις. Οι πινακίδες δεν φτιάχτηκαν για να διαρκέσουν. Απλώς στέγνωναν, δεν ψήνονταν, και χρησίμευαν για τους τρέχοντες λογαριασμούς. Σώθηκαν επειδή οι φωτιές που κατέστρεψαν τα ανάκτορα τις έψησαν και τις σκλήρυναν, γι’ αυτό σχεδόν καμία δεν είναι παλαιότερη από έναν χρόνο πριν από την καταστροφή του ανακτόρου της. Το περιεχόμενό τους είναι διοικητικό: πρόβατα και μαλλί, ελαιόλαδο και αρωματικά έλαια, χαλκός για τους χαλκιάδες, άρματα, προσφορές στους θεούς.

Την πρώτη πινακίδα της Γραμμικής Β που είδε σύγχρονος ανασκαφέας τη βρήκε πιθανότατα ο Έλληνας επιχειρηματίας και αρχαιόφιλος Μίνως Καλοκαιρινός, στη δοκιμαστική ανασκαφή του στην Κνωσό το 1878· από το 1900 οι ανασκαφές του σερ Άρθουρ Έβανς έφεραν στο φως χιλιάδες ακόμη. Ο Έβανς ήταν βέβαιος ότι η γλώσσα δεν ήταν ελληνική, και λίγοι επιστήμονες διαφωνούσαν. Δύο πράγματα όμως ήταν σαφή. Με 87 φωνητικά σημεία, η γραφή είχε πάρα πολλά σημεία για αλφάβητο και πολύ λίγα για σύστημα λεξικών σημείων, άρα ήταν συλλαβάριο: ένα σημείο για κάθε συλλαβή. Δίπλα σε αυτά τα σημεία χρησιμοποιούσε εικονικά ιδεογράμματα για ανθρώπους, ζώα και προϊόντα, ακολουθούμενα από αριθμούς.

Η Αμερικανίδα κλασική φιλόλογος Άλις Κόμπερ απέδειξε ότι η γλώσσα είχε κλίση: ομάδες λέξεων διέφεραν μόνο στις καταλήξεις. Ο Έμετ Λ. Μπένετ ο νεότερος καθόρισε τον τυπικό κατάλογο των σημείων και το 1951 δημοσίευσε τις πινακίδες της Πύλου, που είχαν βρεθεί πρώτη φορά το 1939. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας Μάικλ Βέντρις τοποθέτησε τα σημεία σε ένα πλέγμα με κοινά σύμφωνα και φωνήεντα και έπειτα υπέθεσε ότι κάποιες λέξεις της Κνωσού ήταν κρητικά τοπωνύμια: a-mi-ni-so για την Αμνισό, το λιμάνι της Κνωσού, και ko-no-so για την ίδια την Κνωσό. Προς μεγάλη του έκπληξη, οι τιμές έδιναν ελληνικά. Ανακοίνωσε την αποκρυπτογράφηση στο ραδιόφωνο του BBC την 1η Ιουλίου 1952. Ο φιλόλογος Τζον Τσάντγουικ συνεργάστηκε μαζί του, και το κοινό τους άρθρο δημοσιεύτηκε το 1953. Την ίδια χρονιά μια πινακίδα της Πύλου που μόλις είχε βρεθεί, η PY Ta 641, την επιβεβαίωσε: δίπλα στο σχέδιο ενός τρίποδα λέβητα και στον αριθμό 2 γράφει ti-ri-po-de, τρίποδε, «δύο τρίποδες».

Η Γραμμική Β προσαρμόστηκε από τη μινωική γραφή, που είχε δημιουργηθεί για άλλη γλώσσα, και ταιριάζει άσχημα στα ελληνικά. Κάθε σημείο αποδίδει ένα σκέτο φωνήεν (a, e, i, o, u) ή ένα σύμφωνο που ακολουθείται από φωνήεν (pa, ti, ko). Οι ελληνικές λέξεις με συμπλέγματα συμφώνων και τελικά σύμφωνα πρέπει να απλοποιηθούν, και ο αναγνώστης πρέπει να συμπληρώσει ό,τι λείπει:

• Τα τελικά σύμφωνα, όπως το -ς, συνήθως δεν γράφονται: ko-no-so είναι η Κνωσός.
• Η ίδια σειρά σημείων χρησιμεύει και για το λ και για το ρ.
• Μία σειρά καλύπτει το κ, το γ και το χ: ka-ko σημαίνει khalkos, χαλκός.
• Τα συμπλέγματα σπάνε με πρόσθετα φωνήεντα: ti-ri-po-de για το tripode.

Η μυκηναϊκή διατηρεί επίσης ήχους και τύπους που χάθηκαν αργότερα. Οι πινακίδες γράφουν ακόμη τον ήχο w, που χάθηκε από τις περισσότερες μεταγενέστερες διαλέκτους: e-ra-wo / e-ra3-wo είναι το elaiwon, το κλασικό ἔλαιον, το ελαιόλαδο, και ο βασιλιάς είναι ο wa-na-ka, ο wanax, που στον Όμηρο εμφανίζεται ως ἄναξ. Ο χαλκουργός είναι ka-ke-u, khalkeus, ο κλασικός χαλκεύς, και οι πινακίδες της σειράς Jn της Πύλου καταγράφουν τις ποσότητες χαλκού που μοιράζονταν σε αυτούς τους τεχνίτες.

Η αποκρυπτογράφηση μετέφερε τον γραπτό ελληνικό λόγο πάνω από 3.000 χρόνια πίσω, περίπου πέντε αιώνες πριν από τον Όμηρο, και έκανε την ελληνική την αρχαιότερη καταγεγραμμένη ευρωπαϊκή γλώσσα που μιλιέται ακόμη. Άλλαξε επίσης την εικόνα του μυκηναϊκού κόσμου. Οι πινακίδες δείχνουν ανάκτορα που τα διοικούσαν γραφείς οι οποίοι μετρούσαν τα πάντα: προϊόντα που χρωστούσαν στο ανάκτορο, μερίδες τροφής, ζώα, γη, προσφορές στον Δία και σε άλλους θεούς. Μια τέτοια γραφειοκρατία ταιριάζει άσχημα με τον κόσμο της Ιλιάδας, όπου πλούτος σημαίνει βόδια και θησαυροί από επιδρομές.

Πολλά παραμένουν αβέβαια. Επειδή οι πινακίδες καλύπτουν μόνο τους τελευταίους μήνες κάθε ανακτόρου, δίνουν μια στενή εικόνα. Δεν περιέχουν επιστολές, νόμους ή λογοτεχνία, και η σημασία πολλών λέξεων συζητιέται ακόμη. Οι ιστορικοί διαφωνούν για το πόση περιοχή έλεγχε κάθε ανάκτορο, και η χρονολογία της καταστροφής της Κνωσού αμφισβητείται εδώ και πολύ καιρό. Όταν έπεσαν τα ανάκτορα, γύρω στο 1200 π.Χ., η γραφή χάθηκε από την Ελλάδα για αρκετούς αιώνες. Όταν οι Έλληνες ξανάρχισαν να γράφουν, χρησιμοποίησαν ένα αλφάβητο προσαρμοσμένο από τη φοινικική γραφή, όχι τη Γραμμική Β.