Truva Savaşı: efsane mi, tarih mi?

Yunan mitleri, Yunanlar ile İlion, Ἴλιον, diye de anılan Truva kenti arasındaki bir savaşı anlatır. Truvalı prens Paris, Sparta kralı Menelaos’un karısı Helene’yi yanına alıp evine götürdü. Menelaos’un kardeşi, Mikene kralı Agamemnon, büyük bir ordu ve donanma topladı ve Yunanlar Truva’yı on yıl kuşattı. Büyük kahramanlar, ἥρωες, iki tarafta da savaştı: Yunanlar için Akhilleus, Truvalılar için Hektor.

Sonunda kurnaz Odysseus aklına bir plan getirdi. Yunanlar büyük bir tahta at yaptılar, en iyi askerlerini içine sakladılar ve gemilerle uzaklaşıyormuş gibi yaptılar. Truvalılar atı bir armağan, δῶρον, sanarak kentlerinin içine çektiler. Gece askerler dışarı çıktı, kapıları açtı ve Truva düştü. Bu hikâye gerçek mi? Belki kısmen. Truva gerçek bir kentti, ama tanrılar, at ve kahramanların birçoğu mite, μῦθος, aittir.

En eski kaynaklarımız Homeros’a atfedilen iki destandır: İlyada ve Odysseia. Genellikle MÖ 8. ya da 7. yüzyıla tarihlenirler (uzmanlar kesin tarih konusunda anlaşamıyor), yani anlattıkları olaylardan yüzyıllar sonraya. İlyada savaşın tamamını anlatmaz: onuncu yıldaki birkaç haftayı, Akhilleus’un öfkesini kapsar ve Hektor’un cenaze töreniyle biter. Tahta at bu destanda yoktur. At, Odysseia’da (8.492–520) karşımıza çıkar: bir ozan, Epeios’un atı Athena’nın yardımıyla nasıl yaptığını ve Odysseus’un onu savaşçılarla dolu olarak kaleye nasıl soktuğunu anlatır.

At hikâyesinin en bilinen anlatımı Romalıdır: Vergilius’un MÖ 1. yüzyılda yazdığı Aeneis’in 2. kitabı. Orada rahip Laokoon, Truvalıları ata güvenmemeleri için uyarır (2.48–49).

Yunanlar savaşı tarih olarak görüyordu. Thukydides (1.10) savaşın yaşandığını kabul eder, ama Homeros’un bir şair olarak onu olduğundan büyük gösterdiğini düşünür, örneğin 1.200 gemisiyle. Daha sonraki bilginler onu tarihlendirmeye çalıştı: Eratosthenes Truva’nın düşüşünü MÖ 1184’e yerleştirdi.

Arkeologlar Truva’yı, Türkiye’nin kuzeybatısında, Çanakkale Boğazı girişine 4,8 km uzaklıktaki Hisarlık tepesine yerleştirir. Frank Calvert burada 1863’te kazı yaptı, Heinrich Schliemann ise 1870’te büyük kazılara başladı. Schliemann altın takılar buldu ve onlara, mitteki Truva kralının adıyla “Priamos’un hazinesi” dedi. Ama bu takılar Truva II’den, yaklaşık MÖ 2550–2300’den gelir, yani bin yıldan daha erkendir.

Tepede üst üste dokuz kent vardır ve bunlar Truva I’den Truva IX’a kadar adlandırılır. Homeros’un Truva’sı için en iyi aday Truva VI’dır (yaklaşık MÖ 1750–1300): 5 metre kalınlığında ve 8 metreye kadar yükselen taş surları, τείχη, ve yaklaşık 30 hektara ulaşan bir aşağı kenti vardı. Yaklaşık MÖ 1250’ye ait tunç ok ve mızrak uçları çatışmalara işaret eder. Sonraki kent, Truva VIIa, MÖ 1180 dolaylarında bir yangınla yıkıldı.

Anadolu’nun büyük gücü Hititlerin metinleri de yardımcı olur. Bu metinler, birçok uzmanın İlion’la ilişkilendirdiği Wilusa adlı bir ülkeden ve büyük olasılıkla Miken Yunanları olan Ahhiyawa adlı bir halktan söz eder, bölgedeki karışıklıkları ve rekabeti anlatır.

Tarihçiler aynı fikirde değil. Birçoğu efsanenin ardında gerçek bir anının yattığını düşünür: MÖ 13. ya da 12. yüzyılda Miken Yunanları ile Truva halkı arasında bir savaş ya da birkaç küçük çatışma. UNESCO’nun alanla ilgili tanımı, o dönemde Miken savaşçılarının Truva’yı kuşatmasından, πολιορκία, söz eder. Başkaları daha temkinlidir. Bugüne kadar bulunan hiçbir yazıt Agamemnon’un, Akhilleus’un ya da Helene’nin adını vermez ve bir kent pek çok nedenle yanabilir: düşmanlar, kazalar ya da bir deprem.

Homeros’un destanları yazıya geçirilmeden önce kuşaklar boyunca söylendi; bu yüzden Tunç Çağı anılarını şairlerin kendi dönemlerinden ayrıntılarla karıştırırlar. Adil bir cevap şudur: Truva gerçekti, bölgede bir savaş olasıdır, ama on yıllık kuşatma, kahramanlar ve at, bizim okuduğumuz biçimiyle, şairlerin eseridir. At neredeyse kesinlikle bir efsanedir, ama Modern Yunancada yaşamaya devam eder: δούρειος ίππος, “tahta at”, bir armağanın içine gizlenmiş hileyi de anlatır ve bilgisayardaki “Truva atı” virüsünün Yunanca adıdır.