Οι Μυκήνες και η Πύλη των Λεόντων

Οι Μυκήνες (Μυκῆναι) βρίσκονται στη βορειοανατολική Πελοπόννησο, σε έναν χαμηλό λόφο ανάμεσα σε δύο ψηλότερους. Από εκεί οι άρχοντές τους μπορούσαν να ελέγχουν την πεδιάδα του Άργους και τους δρόμους της στεριάς και της θάλασσας. Οι πρώτοι άνθρωποι έζησαν εδώ πριν από περισσότερα από 8.000 χρόνια. Όμως τα περισσότερα από όσα βλέπεις σήμερα χτίστηκαν ανάμεσα στο 1350 και το 1200 π.Χ., στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Ένας ολόκληρος πολιτισμός, ο μυκηναϊκός, πήρε το όνομά του από αυτή την πόλη.

Ο Όμηρος ονομάζει τις Μυκήνες πολύχρυσες (Ιλιάδα 7.180 και 11.46). Στα έπη του είναι η πόλη του βασιλιά Αγαμέμνονα, που οδηγεί τους Έλληνες στην Τροία. Το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού τον ονομάζει «μυθικό»: τον γνωρίζουμε από ιστορίες.

Οι Έλληνες έλεγαν ιστορίες και για το όνομα της πόλης. Ο περιηγητής Παυσανίας (2ος αιώνας μ.Χ.) αναφέρει ότι ο ήρωας Περσέας ίδρυσε την πόλη στο σημείο όπου έπεσε το κάλυμμα του σπαθιού του, ο μύκης. Άκουσε επίσης ότι ο Περσέας, διψασμένος, έβγαλε από τη γη ένα μανιτάρι, που λεγόταν επίσης μύκης, και έτρεξε νερό (2.16.3). Αυτά είναι θρύλοι, όχι ιστορία. Η λέξη όμως ζει ακόμα στα νέα ελληνικά, ως μύκητας.

Ένα τεράστιο τείχος (τεῖχος) περιβάλλει την κορυφή του λόφου. Σε όλο τον γύρο του έφτανε σχεδόν τα 900 μέτρα. Στη βόρεια πλευρά έχει πάχος έως 7,5 μέτρα και ύψος σχεδόν 12 μέτρα. Χτίστηκε σε φάσεις, από το 1350 π.Χ. περίπου, με τεράστιες ακατέργαστες πέτρες. Ο Παυσανίας λέει ότι οι άνθρωποι θεωρούσαν τα τείχη και την πύλη έργο των Κυκλώπων (Κύκλωπες), των γιγάντων του μύθου (2.16.5). Οι αρχαιολόγοι μιλούν ακόμα για κυκλώπεια τείχη.

Γύρω στο 1250 π.Χ. (κάποια βιβλία λένε λίγο νωρίτερα) οι χτίστες πρόσθεσαν μια μεγαλοπρεπή νέα είσοδο, την Πύλη των Λεόντων. Η πύλη είναι η μεγάλη είσοδος και ο λέων είναι το λιοντάρι. Η καθημερινή λέξη σήμερα είναι λιοντάρι, από το λεοντάριον, κατά λέξη «μικρό λιοντάρι».

Δύο ψηλές πέτρες κρατούν μια τεράστια πέτρα, το υπέρθυρο. Έχει μήκος περίπου 4,5 μέτρα και ζυγίζει περίπου 18 τόνους. Πάνω του οι χτίστες άφησαν ένα άδειο τρίγωνο, για να μην πιέζει το τείχος το υπέρθυρο. Μια σκαλισμένη πλάκα γεμίζει το τρίγωνο: δύο λιοντάρια στέκονται δεξιά και αριστερά από μια κολόνα. Τα κεφάλια τους έχουν χαθεί. Ήταν φτιαγμένα χωριστά και στερεωμένα πάνω τους, και κοίταζαν όποιον πλησίαζε στην πύλη.

Η πύλη είναι ένα από τα παλαιότερα μεγάλα γλυπτά που γνωρίζουμε στην Ευρώπη. Την είδε και ο Παυσανίας: «λέοντες δὲ ἐφεστήκασιν αὐτῇ», δηλαδή «πάνω της στέκονται λιοντάρια».

Αμέσως μέσα από την πύλη βρίσκεται ο Ταφικός Κύκλος Α, ένας κύκλος με έξι βαθιούς τάφους. Ο τάφος λέγεται έτσι στα αρχαία και στα νέα ελληνικά. Εδώ θάφτηκαν άρχοντες τον 16ο αιώνα π.Χ., με χρυσάφι, κύπελλα, δαχτυλίδια και όπλα. Όταν χτίστηκε το νέο τείχος, ο παλιός κύκλος βρέθηκε μέσα στην πόλη και επισκευάστηκε, και χρησιμοποιήθηκε για να τιμούν τους προγόνους.

Το 1876 ο Ερρίκος Σλήμαν, που τον γοήτευε ο Όμηρος, άρχισε ανασκαφή εδώ και έφερε στο φως πέντε τάφους. Ο Π. Σταματάκης, που συνέχισε το έργο, βρήκε τον έκτο. Οι τάφοι είχαν έναν θησαυρό από χρυσό, μαζί και πέντε χρυσά προσωπεία. Η λέξη προσωπεῖον βγαίνει από το πρόσωπον. Στα νέα ελληνικά λέμε προσωπείο, αλλά και, στην καθημερινή γλώσσα, μάσκα.

Ο Σλήμαν πίστεψε ότι βρήκε τη σορό του Αγαμέμνονα, γι' αυτό ένα από αυτά λέγεται ακόμα προσωπείο του Αγαμέμνονα. Σύγχρονες μελέτες το χρονολογούν γύρω στο 1550–1500 π.Χ., περίπου τρεις αιώνες πριν από την εποχή που υποτίθεται ότι έζησε ο Αγαμέμνονας. Το όνομα λοιπόν είναι λάθος, αλλά έμεινε. Λίγοι μελετητές αναρωτήθηκαν αν ο Σλήμαν έφτιαξε ή άλλαξε το προσωπείο. Άλλοι απαντούν ότι δεν υπάρχει καμία απόδειξη γι' αυτό.

Γύρω στο 1200 π.Χ. μια μεγάλη καταστροφή χτύπησε τις Μυκήνες, πιθανότατα από σεισμό. Τα τείχη επεκτάθηκαν ξανά, για να φτάσουν σε μια υπόγεια πηγή νερού. Ακολούθησαν κι άλλες καταστροφές και πυρκαγιές, και γύρω στο 1100 π.Χ. η μεγάλη πόλη εγκαταλείφθηκε. Μετά λίγοι μόνο άνθρωποι έμεναν στον λόφο.

Οι Μυκήνες έπαιξαν ακόμα έναν μικρό ρόλο στην ιστορία. Ο Παυσανίας λέει ότι έστειλαν ογδόντα άνδρες στις Θερμοπύλες εναντίον των Περσών, ενώ το Άργος έμεινε έξω από τον πόλεμο. Από ζήλια, λέει, οι Αργείοι κατέστρεψαν τις Μυκήνες (2.16.5). Το Υπουργείο Πολιτισμού χρονολογεί την κατάκτηση το 468 π.Χ. Όταν ήρθε ο Παυσανίας, τον 2ο αιώνα μ.Χ., η πόλη ήταν ερείπια, όμως στέκονταν ακόμα μέρη του τείχους και η πύλη με τα λιοντάρια της.

Το 1841 ο Κ. Πιττάκης, της Αρχαιολογικής Εταιρείας, καθάρισε την Πύλη των Λεόντων. Από το 1999 οι Μυκήνες και η γειτονική Τίρυνθα είναι στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.