Mykeny i Lwia Brama

Mykeny (Μυκῆναι) leżą na północnym wschodzie Peloponezu, na niskim wzgórzu między dwoma wyższymi. Stąd władcy mogli kontrolować równinę Argos oraz drogi lądowe i morskie. Pierwsi ludzie żyli tu ponad 8000 lat temu. Większość tego, co widać dzisiaj, zbudowano jednak między 1350 a 1200 r. p.n.e., w późnej epoce brązu. Cała cywilizacja, mykeńska, wzięła nazwę od tego miasta.

Homer nazywa Mykeny πολύχρυσος, „bogate w złoto” (Iliada 7.180 i 11.46). W jego poematach to miasto króla Agamemnona, który prowadzi Greków pod Troję. Greckie Ministerstwo Kultury nazywa Agamemnona „mitycznym”: znamy go z opowieści.

Grecy opowiadali też historie o nazwie miasta. Podróżnik Pauzaniasz (II wiek n.e.) podaje, że heros Perseusz założył miasto w miejscu, gdzie spadła nasadka jego miecza, μύκης. Słyszał też, że spragniony Perseusz wyrwał z ziemi grzyb, również zwany μύκης, a wtedy popłynęła woda (2.16.3). To legendy, a nie historia. Ale słowo wciąż żyje: μύκητας to we współczesnej grece grzyb.

Wielki mur, τεῖχος, otacza szczyt wzgórza. Cały jego obwód miał prawie 900 metrów. Po północnej stronie ma do 7,5 metra grubości i prawie 12 metrów wysokości. Budowano go etapami, od około 1350 r. p.n.e., z ogromnych, nieobrobionych bloków kamienia. Pauzaniasz mówi, że ludzie uważali mury i bramę za dzieło Κύκλωπες, czyli Cyklopów, olbrzymów z mitów (2.16.5). Archeolodzy wciąż mówią o murach cyklopowych.

Około 1250 r. p.n.e. (niektóre książki podają datę nieco wcześniejszą) budowniczowie dodali nowe, wspaniałe wejście, Lwią Bramę. Po grecku to «Πύλη των Λεόντων»: πύλη znaczy brama, a λέων znaczy lew. Dziś potoczne słowo to λιοντάρι, od λεοντάριον, dosłownie „lewek”.

Dwa wysokie kamienie podtrzymują jeden olbrzymi kamień, nadproże. Ma około 4,5 metra długości i waży około 18 ton. Nad nim budowniczowie zostawili pusty trójkąt, żeby mur nie naciskał na nadproże. Trójkąt wypełnia rzeźbiona płyta: dwa lwy stoją po obu stronach kolumny. Ich głowy zaginęły. Wykonano je osobno i przymocowano, a patrzyły one na każdego, kto zbliżał się do bramy.

Brama to jedna z najstarszych dużych rzeźb znanych w Europie. Widział ją też Pauzaniasz: «λέοντες δὲ ἐφεστήκασιν αὐτῇ», „stoją na niej lwy”.

Tuż za bramą leży Krąg Grobów A, pierścień sześciu głębokich grobów. Grób to τάφος, po starogrecku i po nowogrecku. W XVI wieku p.n.e. pochowano tu władców ze złotem, pucharami, pierścieniami i bronią. Gdy zbudowano nowy mur, stary krąg znalazł się w obrębie miasta. Naprawiono go i oddawano tam cześć przodkom.

W 1876 r. Heinrich Schliemann, zafascynowany Homerem, zaczął tu kopać i odsłonił pięć grobów. P. Stamatakis, który kontynuował pracę, odkrył szósty. W grobach był skarb z χρυσός, czyli złota, a w nim pięć złotych masek. Greckie słowo προσωπεῖον, „maska”, pochodzi od πρόσωπον, „twarz”. Współczesna greka ma προσωπείο, a także potoczne słowo μάσκα.

Schliemann wierzył, że znalazł ciało Agamemnona, dlatego jedna z masek nadal nazywa się maską Agamemnona. Współczesne badania datują ją na około 1550–1500 r. p.n.e., mniej więcej trzy wieki przed czasami, w których miał żyć Agamemnon. Nazwa jest więc błędna, ale się utrzymała. Niektórzy badacze pytali, czy Schliemann nie podrobił lub nie zmienił tej maski. Inni odpowiadają, że nie ma na to dowodu.

Około 1200 r. p.n.e. Mykeny spotkało wielkie zniszczenie, prawdopodobnie z powodu trzęsienia ziemi. Mury znów rozbudowano, by objęły podziemne ujęcie wody. Potem przyszły kolejne zniszczenia i pożary, a około 1100 r. p.n.e. wielkie miasto zostało opuszczone. Później na wzgórzu mieszkało już tylko niewielu ludzi.

Mykeny odegrały jeszcze małą rolę w dziejach. Pauzaniasz mówi, że wysłały osiemdziesięciu ludzi pod Termopile przeciw Persom, podczas gdy Argos trzymało się z dala od wojny. Z zazdrości, jak mówi, Argiwowie zniszczyli Mykeny (2.16.5). Ministerstwo Kultury datuje ten podbój na 468 r. p.n.e. Gdy Pauzaniasz przybył tu w II wieku n.e., miasto leżało w ruinach, ale części muru i brama z lwami wciąż stały.

W 1841 r. K. Pittakis z Greckiego Towarzystwa Archeologicznego odsłonił Lwią Bramę. Od 1999 r. Mykeny i pobliski Tiryns są na Liście światowego dziedzictwa UNESCO.