Mikena dhe Porta e Luanëve

Mikena (Μυκῆναι) ndodhet në verilindje të Peloponezit, mbi një kodër të ulët mes dy kodrash më të larta. Prej andej sundimtarët e saj mund të kontrollonin fushën e Argosit dhe rrugët tokësore e detare. Njerëzit e parë jetuan këtu më shumë se 8000 vjet më parë. Por pjesa më e madhe e asaj që shihet sot u ndërtua midis viteve 1350 dhe 1200 p.K., në fund të epokës së bronzit. Një qytetërim i tërë, ai mikenas, e ka marrë emrin nga ky qytet.

Homeri e quan Mikenën πολύχρυσος, “e pasur me ar” (Iliada 7.180 dhe 11.46). Në poemat e tij ajo është qyteti i mbretit Agamemnon, që i çon grekët në Trojë. Ministria greke e Kulturës e quan Agamemnonin “mitik”: e njohim nga tregimet.

Grekët tregonin histori edhe për emrin e qytetit. Udhëtari Pausania (shekulli II pas Krishtit) thotë se heroi Perseu e themeloi qytetin aty ku i ra kapaku i shpatës, μύκης. Ai dëgjoi gjithashtu se Perseu i etur nxori nga toka një kërpudhë, të quajtur po ashtu μύκης, dhe rrodhi ujë (2.16.3). Këto janë legjenda, jo histori. Por fjala jeton ende: μύκητας në greqishten e re do të thotë kërpudhë.

Një mur i madh, τεῖχος, rrethon majën e kodrës. I gjithë rrethi ishte afro 900 metra. Në anën veriore është deri në 7,5 metra i trashë dhe gati 12 metra i lartë. U ndërtua me faza, rreth vitit 1350 p.K. e më pas, me blloqe të mëdha guri të papunuar. Pausania thotë se njerëzit i konsideronin muret dhe portën vepër të Κύκλωπες, ciklopëve, gjigantëve të miteve (2.16.5). Arkeologët ende flasin për mure ciklopike.

Rreth vitit 1250 p.K. (disa libra thonë pak më herët) ndërtuesit shtuan një hyrje të re madhështore, Portën e Luanëve. Në greqisht është «Πύλη των Λεόντων»: πύλη do të thotë portë dhe λέων do të thotë luan. Fjala e përditshme sot është λιοντάρι, nga λεοντάριον, fjalë për fjalë “luan i vogël”.

Dy gurë të lartë mbajnë një gur gjigant, arkitraun. Ai është rreth 4,5 metra i gjatë dhe peshon rreth 18 tonë. Sipër tij ndërtuesit lanë një trekëndësh bosh, që muri të mos rëndonte mbi arkitraun. Një pllakë e gdhendur e mbush trekëndëshin: dy luanë qëndrojnë në të dy anët e një kolone. Kokat e tyre kanë humbur. Ishin bërë veçmas dhe ishin fiksuar, dhe shikonin këdo që i afrohej portës.

Porta është një nga skulpturat e mëdha më të vjetra të njohura në Evropë. E pa edhe Pausania: «λέοντες δὲ ἐφεστήκασιν αὐτῇ», “mbi të qëndrojnë luanë”.

Menjëherë pas portës ndodhet Rrethi i Varreve A, një unazë me gjashtë varre të thella. Varri quhet τάφος, në greqishten e vjetër dhe në të renë. Këtu u varrosën sundimtarë në shekullin XVI p.K., me ar, kupa, unaza dhe armë. Kur u ndërtua muri i ri, rrethi i vjetër mbeti brenda qytetit. U riparua dhe shërbeu për të nderuar të parët.

Më 1876 Heinrich Schliemann, i magjepsur nga Homeri, nisi gërmimet këtu dhe zbuloi pesë varre. P. Stamatakis, që e vazhdoi punën, gjeti të gjashtin. Varret mbanin një thesar nga χρυσός, ari, ku bënin pjesë edhe pesë maska ari. Fjala greke προσωπεῖον, “maskë”, vjen nga πρόσωπον, “fytyrë”. Greqishtja e re ka προσωπείο dhe gjithashtu fjalën e përditshme μάσκα.

Schliemann besoi se kishte gjetur trupin e Agamemnonit, prandaj një nga maskat quhet ende Maska e Agamemnonit. Studimet moderne e datojnë rreth viteve 1550–1500 p.K., rreth tre shekuj para kohës kur supozohet se jetoi Agamemnoni. Pra, emri është i gabuar, por ka mbetur. Disa studiues kanë pyetur nëse Schliemann e falsifikoi ose e ndryshoi këtë maskë. Të tjerë përgjigjen se nuk ka asnjë provë për këtë.

Rreth vitit 1200 p.K. një shkatërrim i madh goditi Mikenën, ka të ngjarë nga një tërmet. Muret u zgjeruan përsëri për të arritur një burim uji nëntokësor. Pasuan shkatërrime të tjera dhe zjarre, dhe rreth vitit 1100 p.K. qyteti i madh u braktis. Pastaj në kodër jetuan vetëm pak njerëz.

Mikena luajti edhe një rol të vogël në histori. Pausania thotë se ajo dërgoi tetëdhjetë burra në Termopile kundër persëve, ndërsa Argosi qëndroi mënjanë. Nga xhelozia, thotë ai, argivët e shkatërruan Mikenën (2.16.5). Ministria e Kulturës e daton pushtimin në vitin 468 p.K. Kur erdhi Pausania, në shekullin II pas Krishtit, qyteti ishte gërmadhë, por pjesë të murit dhe porta me luanët ende qëndronin në këmbë.

Më 1841 K. Pittakis, nga Shoqëria Arkeologjike Greke, e pastroi Portën e Luanëve. Që nga viti 1999 Mikena dhe Tirinsi fqinj janë në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.