Το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου

Η Επίδαυρος ήταν μια μικρή πόλη-κράτος στον Σαρωνικό κόλπο. Λίγα χιλιόμετρα πιο μέσα, σε μια πράσινη κοιλάδα, είχε ένα ξακουστό ιερό του Ασκληπιού, του θεού της ιατρικής. Άρρωστοι ταξίδευαν εκεί από όλη την Ελλάδα. Προσεύχονταν και μετά κοιμούνταν σε μια ειδική αίθουσα, το ἄβατον, έναν χώρο όπου έμπαιναν μόνο όσοι είχαν άδεια. Ήλπιζαν ότι ο θεός θα τους επισκεπτόταν στο όνειρό τους και θα τους έδειχνε τη θεραπεία.

Το ιερό δεν ήταν μόνο τόπος προσευχής. Είχε ναούς, λουτρά, ξενώνες, στάδιο και θέατρο. Οι Έλληνες πίστευαν ότι η μουσική, οι αγώνες και οι παραστάσεις ήταν μέρος της θεραπείας του θεού, της φροντίδας του για τους αρρώστους. Την εποχή του Παυσανία (2ος αιώνας μ.Χ.) πέτρινες στήλες στο ιερό έγραφαν ακόμα τα ονόματα ανδρών και γυναικών που είχαν γιατρευτεί, την αρρώστια και τη θεραπεία τους. Η UNESCO βλέπει τον χώρο ως πρώιμο παράδειγμα του περάσματος από τη θεϊκή ίαση στην επιστήμη της ιατρικής, και τον ενέγραψε στα μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς το 1988.

Τα καθίσματα ανεβαίνουν στην πλαγιά του όρους Κυνόρτιου σαν ένα τεράστιο πέτρινο μπολ. Αυτό το μέρος λέγεται κοῖλον, δηλαδή «το βαθούλωμα». Έχει δύο τμήματα. Το κάτω τμήμα, χτισμένο τον 4ο αιώνα π.Χ., έχει 34 σειρές πέτρινα εδώλια. Το πάνω τμήμα, με 21 σειρές ακόμα, προστέθηκε γύρω στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. Ανάμεσά τους περνά ένας καμπύλος διάδρομος, το διάζωμα. Στενές σκάλες χωρίζουν το κοίλο σε σφηνοειδή τμήματα καθισμάτων, που το καθένα λέγεται κερκίς. Συνολικά το θέατρο χωρούσε περίπου 13.000 με 14.000 θεατές· κάποιες πηγές δίνουν μικρότερο αριθμό, γύρω στις 12.000.

Στο κάτω μέρος βρίσκεται ένας τέλεια κυκλικός χώρος για τον χορό, με διάμετρο περίπου 19,5 μέτρα. Πίσω του υψωνόταν το σκηνικό οικοδόμημα, που σώζεται μόνο στα χαμηλά του μέρη. Αντίθετα με τα περισσότερα ελληνικά θέατρα, το θέατρο της Επιδαύρου δεν ξαναχτίστηκε από τους Ρωμαίους, γι’ αυτό κρατά την αρχική του μορφή.

Ο περιηγητής Παυσανίας (Ελλάδος Περιήγησις 2.27.5) επαίνεσε τη συμμετρία και την ομορφιά του και είπε ότι το έχτισε ο Πολύκλειτος. Οι περισσότεροι μελετητές πιστεύουν ότι εννοούσε έναν νεότερο αρχιτέκτονα με το ίδιο όνομα, όχι τον διάσημο γλύπτη του 5ου αιώνα, αλλά αυτό δεν μπορεί να αποδειχθεί. Το θέατρο ανασκάφηκε από το 1881 από τον Παναγή Καββαδία και αναστηλώθηκε τον 20ό αιώνα.

Οι ξεναγοί αγαπούν να ρίχνουν ένα κέρμα ή να σκίζουν ένα χαρτί στη μέση της ορχήστρας, ενώ οι επισκέπτες ακούν από τις πάνω σειρές. Η ακουστική του θεάτρου είναι διάσημη. Η λέξη ανάγεται στο ρήμα ἀκούω και ήρθε στα νέα ελληνικά μέσα από τα γαλλικά. Τι όμως κάνει τον ήχο τόσο καλό;

Το 2007 δύο ερευνητές του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Τζόρτζια, ο Νίκο Ντεκλέρκ και η Σίντι Ντεκέιζερ, δημοσίευσαν μια απάντηση στο Journal of the Acoustical Society of America. Τα πειράματα και τα μοντέλα τους στον υπολογιστή έδειξαν ότι οι σειρές από ασβεστόλιθο λειτουργούν σαν φίλτρο. Κρατούν πίσω τους χαμηλούς ήχους, όπως το μουρμουρητό του κοινού, και αντανακλούν τους ψηλότερους ήχους της φωνής προς τους θεατές. Ο εγκέφαλός μας συμπληρώνει τις χαμηλές νότες που λείπουν, όπως στο τηλέφωνο.

Το 2017 μια ομάδα από το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Αϊντχόφεν μέτρησε το θέατρο σε εκατοντάδες σημεία. Τα αποτελέσματά της ήταν πιο μετριοπαθή. Ένα κέρμα ή ένα χαρτί που σκίζεται αναγνωρίζονταν μόνο μέχρι τη μέση περίπου του κοίλου, και ένας ψίθυρος μόνο κοντά στις μπροστινές σειρές, άρα η ηχώ του θρύλου είναι εν μέρει μύθος. Ένας ηθοποιός όμως που προβάλλει τη φωνή του ακούγεται μακριά. Οι ερευνητές τόνισαν ότι μέτρησαν τις φθαρμένες πέτρες του σήμερα: τα γυαλισμένα καθίσματα της αρχαιότητας ίσως να ακούγονταν καλύτερα.

Για αιώνες το θέατρο ήταν θαμμένο κάτω από χώμα και δέντρα. Η πρώτη σύγχρονη παράσταση δόθηκε το 1938: η Ηλέκτρα του Σοφοκλή, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη, παίχτηκε στο φως του απογεύματος, γιατί δεν υπήρχε ρεύμα. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος σταμάτησε το σχέδιο για μια ετήσια περίοδο. Το 1954 ο Ιππόλυτος του Ευριπίδη άνοιξε το φεστιβάλ, και από το 1955 έγινε θεσμός κάθε χρόνο, σήμερα μέρος του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου.

Από τότε ήρθαν εδώ μεγάλα ονόματα. Η υψίφωνος Μαρία Κάλλας τραγούδησε τη Νόρμα του Μπελίνι το 1960 και τη Μήδεια του Κερουμπίνι το 1961. Το 1975 το Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν έφερε τις Όρνιθες του Αριστοφάνη και τους Πέρσες του Αισχύλου.

Σήμερα το φεστιβάλ επιστρέφει κάθε καλοκαίρι. Χιλιάδες θεατές ανεβαίνουν τα παλιά σκαλιά στο ηλιοβασίλεμα, και τις μέρες των παραστάσεων λεωφορεία ξεκινούν από την Αθήνα για το θέατρο. Τα περισσότερα έργα παίζονται σε μετάφραση στα νέα ελληνικά, συχνά καινούργια, με ελληνικούς και αγγλικούς υπέρτιτλους· ξένοι θίασοι παίζουν καμιά φορά στη γλώσσα τους. Έτσι τα έργα που γράφτηκαν για την Αθήνα πριν από 2.500 χρόνια συναντούν ακόμα ένα ζωντανό ελληνόφωνο κοινό.