Czytanie Homera na głos we współczesnej wymowie greckiej

Odyseja zaczyna się od «ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ» (Od. 1.1), „Opowiedz mi, Muzo, o mężu wielu dróg”, a Iliada od «μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος» (Il. 1.1), „Śpiewaj, bogini, gniew Achillesa, syna Peleusa”. W Grecji takie wersy wymawia się jak współczesną grekę: jak pisze E. Petrounias dla Centrum Języka Greckiego, nie dąży się do zbliżenia do dawnego brzmienia.

Petrounias zapisuje pierwszy wers Odysei na kilka sposobów. Po lekkim uproszczeniu wyglądają one tak:

• Klasyczny, w przybliżeniu: [ándra moi̯ énnepe mô:sa polýtropon hós mála pollá]
• Możliwe odczytanie przez cudzoziemców: [ándra moi̯ énepe músa polýtropon hós mála póla]
• Odczytanie przez Greków: [ánðra moi̯ énepe músa polítropon ós mala póla]

W odczytaniu greckim δ to [ð], υ to [i], przydech mocny w ὃς jest niesłyszalny, a podwojone spółgłoski nie mają osobnego brzmienia, więc ἔννεπε ma jedno [n]. Traktuj ten zapis jako wskazówkę, a nie stałą normę: ten sam artykuł podaje dla οι regularną wartość [i], co dawałoby μοι jako [mi]. Także akcent w [póla] nie jest błędem. Należy do odczytania metrycznego, o którym mówi następna część.

Wers homerycki to heksametr daktyliczny, sześć stóp z sylab ciężkich i lekkich. Jego rytm, pisał A. R. Benner w swoim podręczniku do Homera, zależy od czasu potrzebnego na wymówienie kolejnych sylab i jest całkowicie niezależny od akcentu wyrazowego. Współczesna greka nie może zachować tego układu: ma pięć samogłosek i nie zna przeciwstawienia długich i krótkich. Dlatego, zauważa Petrounias, czytelnicy w Grecji i za granicą nadają sylabom ciężkim akcent dynamiczny, co jest zwyczajem nowożytnych języków europejskich, a nie greki starożytnej. Przypis w wydaniu Bennera w Dickinson College dodaje, że akcentowanie początku każdej stopy to szkolna technika, której dzisiejsi badacze już nie zalecają.

Pierwszy wers Odysei dobrze ukrywa ten problem: ἄνδρα μοι | ἔννεπε | μοῦσα πο | λύτροπον | ὃς μάλα | πολλὰ. W pierwszych pięciu stopach mocny takt pada na sylabę z zapisanym akcentem, więc metrum i akcent wyrazu zdają się zgadzać. Wyjątki pojawiają się na końcu. μάλα ma akcent poza mocnym taktem, a greckie odczytanie u Petrouniasa go pomija, stąd [mala]. Ostatnia stopa zaczyna się zaś od πολ-, ale wyraz jest akcentowany na ostatniej sylabie, stąd [póla].

Iliada jest trudniejsza: μῆνιν ἄ | ειδε θε | ὰ Πη | ληϊά | δεω Ἀχι | λῆος. Druga stopa zaczyna się od -ει-, lecz akcent ἄειδε pada o sylabę wcześniej. Benner liczy też -εω w Πηληϊάδεω jako jedną sylabę (synizeza), podczas gdy współczesne odczytanie słowo po słowie daje dwie, [ðeo].

Osoby uczące się poza Grecją nie muszą porzucać wymowy ze swojego kursu, a na egzaminie powinny się jej trzymać. A.-F. Christidis, pisząc dla tego samego Centrum, stwierdza, że Grecy mogą nadal czytać dawne teksty po współczesnemu, o ile wiedzą, że starożytni nie wymawiali ich w ten sposób. Pamiętając o tym rozróżnieniu, możesz spróbować obu sposobów. To nasza propozycja, a nie metoda szkolna:

• Najpierw skandowanie. Zaznacz na papierze stopy jednego wersu, zanim go wypowiesz.
• Czytanie dla brzmienia. Użyj współczesnych wartości głosek i zapisanego akcentu jako akcentu dynamicznego, a przy przecinkach zrób pauzę: μοῦσα, πολύτροπον.
• Czytanie dla metrum. Powiedz wers jeszcze raz z mocnym taktem na początku każdej stopy i zauważ, gdzie zderza się on z akcentem wyrazu. To pomoc w nauce, a nie starożytne wykonanie.
• Porównanie. Przeczytaj wers w swojej wymowie szkolnej i zapisz głoski, które się różnią, na przykład [d] i [ð] albo [y] i [i].

Dobrym początkiem są Od. 1.1–10: te same dziesięć wersów, które greccy uczniowie znajdują w oryginale w pierwszej części swojego podręcznika.

Czytanie na głos pokazuje też, ile z tego słownictwa przetrwało, a ile się przesunęło. ἀνήρ stało się słowem άντρας, które słownik Triantafyllidisa wywodzi przez biernik ἄνδρα, tę samą formę, od której zaczyna się Odyseja. ψυχή to potoczne słowo oznaczające duszę, ale w Od. 1.5, ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν, znaczy jego własne życie, a to homeryckie znaczenie notuje słownik Liddella i Scotta. θυμός w ὃν κατὰ θυμόν (Od. 1.4) to serce lub duch; dziś to złość.

Najbardziej uderzający przykład to νόστιμον ἦμαρ (Od. 1.9), „dzień powrotu”. Według słownika Triantafyllidisa νόστιμος wiązało się z νόστος, powrotem do ojczyzny; w epoce hellenistycznej zaczęło znaczyć „urodzajny, soczysty”, a w średniowiecznej grece „smaczny”, i tak νόστιμος rozumie się dziś przy stole. Inne żyją już tylko w języku uczonym: μήνις, jak w przykładzie ze słownika «την μήνιν του πρωθυπουργού», gniew premiera, oraz άλγος, ból głównie duchowy.

Nic z tego nie czyni współczesnego odczytania brzmieniem samego Homera. Nawet powyższy wers klasyczny jest przybliżeniem dla późniejszej epoki, a nie świadectwem pieśniarza epickiego. Wartość współczesnego odczytania leży gdzie indziej: głoski, które tu ćwiczysz, to głoski greki, którą mówi się dzisiaj.