Homerus hardop lezen met de moderne Griekse uitspraak

De Odyssee begint met «ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ» (Od. 1.1), “Vertel me, Muze, over de man van vele wendingen”, en de Ilias met «μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος» (Il. 1.1), “Bezing, godin, de wrok van Achilles, de zoon van Peleus”. In Griekenland worden zulke verzen uitgesproken als modern Grieks: zoals E. Petrounias schrijft voor het Centrum voor de Griekse Taal, wordt geen benadering van de oude klank nagestreefd.

Petrounias transcribeert het eerste vers van de Odyssee op verschillende manieren. Iets vereenvoudigd zijn dat:

• Klassiek, bij benadering: [ándra moi̯ énnepe mô:sa polýtropon hós mála pollá]
• Mogelijke lezing door niet-Grieken: [ándra moi̯ énepe músa polýtropon hós mála póla]
• Lezing door Grieken: [ánðra moi̯ énepe músa polítropon ós mala póla]

In de Griekse lezing is δ [ð], υ is [i], de spiritus asper van ὃς is niet hoorbaar en dubbele medeklinkers klinken niet bijzonder, dus ἔννεπε heeft één [n]. Zie de transcriptie als richtsnoer, niet als vaste norm: hetzelfde artikel geeft οι de gewone waarde [i], wat van μοι [mi] zou maken. Ook de klemtoon in [póla] is geen fout. Die hoort bij de metrische lezing, het onderwerp van het volgende deel.

Het Homerische vers is een dactylische hexameter, zes voeten van zware en lichte lettergrepen. Het ritme, schreef A. R. Benner in zijn handboek over Homerus, hangt af van de tijd die het uitspreken van de opeenvolgende lettergrepen kost en staat geheel los van het woordaccent. Modern Grieks kan dat patroon niet bewaren: het heeft vijf klinkers en geen tegenstelling tussen lang en kort. Daarom, merkt Petrounias op, geven lezers in Griekenland en daarbuiten de zware lettergrepen een dynamisch accent, een gewoonte van de moderne Europese talen en niet van het Oudgrieks. Een noot in de Benner-uitgave van Dickinson College voegt eraan toe dat het beklemtonen van het begin van elke voet een klassikale techniek is die de huidige wetenschap niet meer aanbeveelt.

Het eerste vers van de Odyssee verbergt het probleem goed: ἄνδρα μοι | ἔννεπε | μοῦσα πο | λύτροπον | ὃς μάλα | πολλὰ. In de eerste vijf voeten valt de tel op een lettergreep met een geschreven accent, dus metrum en woordklemtoon lijken overeen te komen. De uitzonderingen komen aan het eind. μάλα heeft zijn accent buiten de tel, en de Griekse lezing bij Petrounias laat het weg, vandaar [mala]. En de laatste voet begint op πολ-, maar het woord heeft de klemtoon op de laatste lettergreep, vandaar [póla].

De Ilias is lastiger: μῆνιν ἄ | ειδε θε | ὰ Πη | ληϊά | δεω Ἀχι | λῆος. De tweede voet begint op -ει-, maar de klemtoon van ἄειδε valt een lettergreep eerder. En Benner telt de -εω van Πηληϊάδεω als één lettergreep (synizese), terwijl een moderne lezing woord voor woord er twee geeft, [ðeo].

Wie buiten Griekenland studeert, hoeft de uitspraak van de eigen opleiding niet op te geven en volgt die bij een examen. A.-F. Christidis schrijft voor hetzelfde Centrum dat Grieken oude teksten op de moderne manier kunnen blijven lezen, zolang ze weten dat de Ouden ze niet zo uitspraken. Met dat onderscheid in gedachten kun je beide proberen. Dit is onze suggestie, geen schoolmethode:

• Eerst scanderen. Markeer de voeten van een vers op papier voordat je het uitspreekt.
• Lezen voor de klank. Gebruik de moderne klankwaarden en het geschreven accent als klemtoon, en pauzeer bij de komma’s: μοῦσα, πολύτροπον.
• Lezen voor het metrum. Zeg het opnieuw met een tel aan het begin van elke voet, en let op waar die botst met de woordklemtoon. Dit is een leerhulp, geen antieke voordracht.
• Vergelijken. Lees het vers in je schooluitspraak en noteer de klanken die verschillen, zoals [d] en [ð], of [y] en [i].

Een goed begin is Od. 1.1–10: dezelfde tien verzen die Griekse leerlingen in het origineel vinden in de eerste eenheid van hun schoolboek.

Hardop lezen laat ook zien hoeveel van deze woordenschat overleeft en hoeveel is verschoven. ἀνήρ werd άντρας, dat het woordenboek Triantafyllidis afleidt via de accusatief ἄνδρα, precies de vorm waarmee de Odyssee opent. ψυχή is het gewone woord voor de ziel, maar in Od. 1.5, ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν, betekent het zijn eigen leven, een Homerische betekenis die Liddell-Scott vermeldt. θυμός, in ὃν κατὰ θυμόν (Od. 1.4), is het hart of de geest; nu is het woede.

Het opvallendste geval is νόστιμον ἦμαρ (Od. 1.9), “de dag van de terugkeer”. Volgens het woordenboek Triantafyllidis hoorde νόστιμος bij νόστος, de terugkeer naar het vaderland; in de hellenistische tijd ging het “vruchtbaar, sappig” betekenen en in het middeleeuws Grieks “smakelijk”, en dat betekent νόστιμος nu aan tafel. Andere leven alleen voort in geleerd gebruik: μήνις, zoals in het woordenboekvoorbeeld «την μήνιν του πρωθυπουργού», de toorn van de premier, en άλγος, een vooral geestelijke pijn.

Dit alles maakt de moderne lezing niet tot de klank van Homerus zelf. Zelfs het klassieke vers hierboven is een benadering voor een latere periode, geen getuigenis van een epische zanger. De waarde van de moderne lezing ligt elders: de klanken die je hier oefent, zijn de klanken van het Grieks dat nu wordt gesproken.