Homeros'u modern Yunanca telaffuzla yüksek sesle okumak

Odysseia «ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ» (Od. 1.1), “Anlat bana, Musa, çok yönlü adamı”, İlyada ise «μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος» (İl. 1.1), “Söyle, tanrıça, Peleus oğlu Akhilleus'un öfkesini” sözleriyle başlar. Yunanistan'da bu tür dizeler modern Yunanca gibi telaffuz edilir: E. Petrounias'ın Yunan Dili Merkezi için yazdığı gibi, eski sese yaklaşmak amaçlanmaz.

Petrounias, Odysseia'nın ilk dizesini birkaç biçimde yazıya döker. Biraz sadeleştirilmiş hâlleri şöyledir:

• Klasik, yaklaşık olarak: [ándra moi̯ énnepe mô:sa polýtropon hós mála pollá]
• Yabancıların olası okuması: [ándra moi̯ énepe músa polýtropon hós mála póla]
• Yunanların okuması: [ánðra moi̯ énepe músa polítropon ós mala póla]

Yunan okumasında δ [ð], υ [i] olur, ὃς sözcüğündeki sert soluk duyulmaz ve çift ünsüzlerin özel bir sesi yoktur, bu yüzden ἔννεπε tek [n] içerir. Bu yazımı sabit bir norm değil, bir kılavuz olarak görün: aynı makale οι için düzenli [i] değerini verir, buna göre μοι [mi] olurdu. [póla] içindeki vurgu da bir hata değildir. Vurgu, bir sonraki bölümün konusu olan ölçülü okumaya aittir.

Homeros dizesi daktilik bir heksametredir, ağır ve hafif hecelerden oluşan altı ayak. Ritmi, A. R. Benner'in Homeros el kitabında yazdığı gibi, art arda gelen heceleri söylemek için geçen süreye bağlıdır ve sözcük vurgusundan tamamen bağımsızdır. Modern Yunanca bu kalıbı koruyamaz: beş ünlüsü vardır ve uzun-kısa karşıtlığı yoktur. Bu yüzden, Petrounias'ın belirttiği gibi, hem Yunanistan'daki hem yurt dışındaki okurlar ağır hecelere dinamik bir vurgu verir; bu, Eski Yunancanın değil, modern Avrupa dillerinin alışkanlığıdır. Dickinson College'ın Benner baskısındaki bir not, her ayağın başını vurgulamanın günümüz araştırmacılarının artık önermediği bir sınıf tekniği olduğunu ekler.

Odysseia'nın ilk dizesi sorunu iyi gizler: ἄνδρα μοι | ἔννεπε | μοῦσα πο | λύτροπον | ὃς μάλα | πολλὰ. İlk beş ayakta vuruş yazılı aksanı olan bir heceye düşer, yani ölçü ile sözcük vurgusu uyuşuyor gibi görünür. İstisnalar sonda gelir. μάλα sözcüğünün aksanı vuruşun dışında kalır ve Petrounias'ın Yunan okuması onu atar, [mala] bundan gelir. Son ayak ise πολ- ile başlar, ama sözcük son hecesinden vurgulanır, [póla] bundan gelir.

İlyada daha zordur: μῆνιν ἄ | ειδε θε | ὰ Πη | ληϊά | δεω Ἀχι | λῆος. İkinci ayak -ει- ile başlar, oysa ἄειδε sözcüğünün vurgusu bir hece önce düşer. Ayrıca Benner, Πηληϊάδεω sözcüğündeki -εω'yu tek hece sayar (synizesis), sözcük sözcük modern bir okuma ise iki hece verir, [ðeo].

Yunanistan dışında okuyanların kendi derslerindeki telaffuzu bırakmaları gerekmez, sınavda da ona uymaları gerekir. A.-F. Christidis, aynı Merkez için yazarken, Yunanların eski metinleri modern biçimde okumayı sürdürebileceğini, yeter ki eskilerin onları böyle telaffuz etmediğini bilmeleri gerektiğini söyler. Bu ayrımı akılda tutarak ikisini de deneyebilirsiniz. Bu bizim önerimizdir, bir okul yöntemi değildir:

• Önce ölçüyü çıkarın. Bir dizeyi söylemeden önce ayaklarını kâğıda işaretleyin.
• Ses için okuyun. Modern ses değerlerini ve yazılı aksanı vurgu olarak kullanın, virgüllerde durun: μοῦσα, πολύτροπον.
• Ölçü için okuyun. Dizeyi her ayağın başında bir vuruşla yeniden söyleyin ve sözcük vurgusuyla nerede çatıştığına bakın. Bu bir çalışma yardımıdır, antik bir icra değildir.
• Karşılaştırın. Dizeyi okul telaffuzunuzla okuyun ve farklı sesleri not edin: [d] ve [ð] ya da [y] ve [i] gibi.

İyi bir başlangıç Od. 1.1–10'dur: Yunan öğrencilerin ders kitaplarının ilk ünitesinde özgün dilinde buldukları aynı on dize.

Yüksek sesle okumak, bu sözcük dağarcığının ne kadarının yaşadığını ve ne kadarının yer değiştirdiğini de gösterir. ἀνήρ, Triantafyllidis sözlüğünün ἄνδρα belirtme hâli üzerinden açıkladığı άντρας oldu; bu biçim Odysseia'yı açan biçimin ta kendisidir. ψυχή bugün ruh için günlük sözcüktür, ama Od. 1.5'te, ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν, kendi canı anlamına gelir; Liddell-Scott bu Homeros anlamını kaydeder. θυμός, ὃν κατὰ θυμόν (Od. 1.4) ifadesinde yürek ya da ruhtur; bugün öfkedir.

En çarpıcı örnek νόστιμον ἦμαρ'dır (Od. 1.9), “dönüş günü”. Triantafyllidis sözlüğüne göre νόστιμος, yurda dönüş anlamındaki νόστος ile ilişkiliydi; Helenistik dönemde “verimli, sulu”, Orta Çağ Yunancasında ise “lezzetli” anlamını aldı ve νόστιμος bugün sofrada bu demektir. Başkaları yalnızca bilgin dilinde yaşar: μήνις, sözlüğün «την μήνιν του πρωθυπουργού» örneğindeki gibi başbakanın öfkesi, ve άλγος, daha çok ruhsal bir acı.

Bunların hiçbiri modern okumayı Homeros'un kendi sesi yapmaz. Yukarıdaki klasik dize bile daha geç bir dönem için bir yaklaşımdır, bir epik ozanın kaydı değildir. Modern okumanın değeri başka yerdedir: burada çalıştığınız sesler bugün konuşulan Yunancanın sesleridir.