Leximi i Homerit me zë me shqiptimin e greqishtes së re

Odiseja fillon me «ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ» (Od. 1.1), «Më trego, o Muzë, për burrin e shumë udhëve», dhe Iliada me «μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος» (Il. 1.1), «Këndo, o perëndeshë, zemërimin e Akilit, birit të Peleut». Në Greqi vargje të tilla shqiptohen si greqishte e re: siç shkruan E. Petrunias për Qendrën e Gjuhës Greke, nuk synohet afrimi me tingullin e lashtë.

Petrunias e shënon vargun e parë të Odisesë në disa mënyra. Paksa të thjeshtuara, ato janë:

• Klasik, përafërsisht: [ándra moi̯ énnepe mô:sa polýtropon hós mála pollá]
• Lexim i mundshëm nga të huajt: [ándra moi̯ énepe músa polýtropon hós mála póla]
• Lexim nga grekët: [ánðra moi̯ énepe músa polítropon ós mala póla]

Në leximin grek δ është [ð], υ është [i], frymëzimi i fortë i ὃς nuk dëgjohet dhe bashkëtingëlloret e dyfishta nuk kanë tingull të veçantë, prandaj ἔννεπε ka një [n]. Merreni këtë shënim si udhëzues, jo si normë të ngurtë: i njëjti artikull i jep οι vlerën e rregullt [i], që do ta bënte μοι [mi]. As theksi në [póla] nuk është gabim. Ai i përket leximit metrik, temës së pjesës tjetër.

Vargu homerik është heksametër daktilik, gjashtë këmbë me rrokje të rënda dhe të lehta. Ritmi i tij, shkruante A. R. Benner në manualin e tij për Homerin, varet nga koha që duhet për të shqiptuar rrokjet e njëpasnjëshme dhe është krejt i pavarur nga theksi i fjalës. Greqishtja e re nuk mund ta ruajë këtë skemë: ka pesë zanore dhe asnjë kundërvënie të gjatash e të shkurtrash. Prandaj, vëren Petrunias, lexuesit në Greqi dhe jashtë saj u japin rrokjeve të rënda një theks dinamik, zakon i gjuhëve të reja evropiane dhe jo i greqishtes së vjetër. Një shënim në botimin e Benner në Dickinson College shton se theksimi i fillimit të çdo këmbe është teknikë klase që studiuesit e sotëm nuk e rekomandojnë më.

Vargu i parë i Odisesë e fsheh mirë problemin: ἄνδρα μοι | ἔννεπε | μοῦσα πο | λύτροπον | ὃς μάλα | πολλὰ. Në pesë këmbët e para goditja bie mbi një rrokje me theks të shkruar, kështu që metri dhe theksi i fjalës duket se përputhen. Përjashtimet vijnë në fund. Te μάλα theksi bie jashtë goditjes, dhe leximi grek i Petrounias e heq, prej këtej [mala]. Kurse këmba e fundit fillon me πολ-, por fjala theksohet në rrokjen e fundit, prej këtej [póla].

Iliada është më e vështirë: μῆνιν ἄ | ειδε θε | ὰ Πη | ληϊά | δεω Ἀχι | λῆος. Këmba e dytë fillon me -ει-, ndërsa theksi i ἄειδε bie një rrokje më herët. Dhe Benner e numëron -εω të Πηληϊάδεω si një rrokje (sinizezë), ndërsa një lexim i sotëm fjalë për fjalë jep dy, [ðeo].

Kush studion jashtë Greqisë nuk ka pse ta braktisë shqiptimin e kursit të vet, dhe në provim duhet ta ndjekë. A.-F. Hristidis, duke shkruar për të njëjtën Qendër, thotë se grekët mund të vazhdojnë t’i lexojnë tekstet e lashta në mënyrën e sotme, për sa kohë dinë se të lashtët nuk i shqiptonin kështu. Me këtë dallim të qartë, mund t’i provoni të dyja. Ky është sugjerimi ynë, jo metodë shkollore:

• Së pari skandimi. Shënoni në letër këmbët e një vargu para se ta thoni.
• Lexim për tingullin. Përdorni vlerat e sotme dhe theksin e shkruar si theks dinamik, dhe ndaloni te presjet: μοῦσα, πολύτροπον.
• Lexim për metrin. Thojeni përsëri me një goditje në fillim të çdo këmbe dhe vini re ku përplaset me theksin e fjalës. Kjo është ndihmë studimi, jo interpretim i lashtë.
• Krahasim. Lexojeni vargun me shqiptimin tuaj shkollor dhe shënoni tingujt që ndryshojnë, si [d] dhe [ð], ose [y] dhe [i].

Një fillim i mirë është Od. 1.1–10: të njëjtat dhjetë vargje që nxënësit grekë i gjejnë në origjinal në njësinë e parë të tekstit të tyre shkollor.

Leximi me zë tregon gjithashtu sa nga ky fjalor ka mbijetuar dhe sa është zhvendosur. ἀνήρ u bë άντρας, që fjalori i Triandafilidhit e nxjerr nëpërmjet kallëzores ἄνδρα, po ajo formë që hap Odisenë. ψυχή është fjala e përditshme për shpirtin, por në Od. 1.5, ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν, do të thotë jetën e tij, kuptim homerik që e shënon Liddell-Scott. θυμός, në ὃν κατὰ θυμόν (Od. 1.4), është zemra ose fryma; sot është zemërimi.

Rasti më i habitshëm është νόστιμον ἦμαρ (Od. 1.9), «dita e kthimit». Sipas fjalorit të Triandafilidhit, νόστιμος lidhej me νόστος, kthimin në atdhe; në epokën helenistike mori kuptimin «pjellor, me lëng», dhe në greqishten mesjetare «i shijshëm», që është kuptimi i νόστιμος sot në tryezë. Të tjera jetojnë vetëm në përdorimin e ngritur: μήνις, si në shembullin e fjalorit «την μήνιν του πρωθυπουργού», zemërimi i kryeministrit, dhe άλγος, një dhimbje kryesisht shpirtërore.

Asgjë nga këto nuk e bën leximin e sotëm tingullin e vetë Homerit. Edhe vargu klasik më sipër është përafrim për një epokë të mëvonshme, jo dëshmi e një këngëtari epik. Vlera e leximit të sotëm është diku tjetër: tingujt që ushtroni këtu janë tingujt e greqishtes që flitet sot.