Οι αρχιτεκτονικοί ρυθμοί: δωρικός, ιωνικός, κορινθιακός

Ο κίονας είναι ένα ψηλό πέτρινο στήριγμα που κρατά τη στέγη. Στα αρχαία ελληνικά λεγόταν κίων. Σήμερα οι Έλληνες λένε κίονας σε ένα βιβλίο ιστορίας και κολόνα στην καθημερινή κουβέντα.

Ένας ελληνικός κίονας έχει τρία μέρη:

• τη βάση, το πόδι στο κάτω μέρος (μερικοί κίονες δεν έχουν)·
• τον κορμό, το μακρύ σώμα, που συχνά έχει ίσια αυλάκια, τις ραβδώσεις·
• το κιονόκρανο, την πλατύτερη κορυφή, που σηκώνει τα βαριά πέτρινα δοκάρια.

Οι Έλληνες έχτιζαν με λίγα σταθερά στιλ. Κάθε στιλ είχε το δικό του είδος κίονα, τις δικές του αναλογίες και τη δική του διακόσμηση στα δοκάρια από πάνω. Στα ελληνικά ένα τέτοιο στιλ λέγεται ρυθμός, όπως ο ρυθμός στη μουσική. Οι ελληνικοί ρυθμοί είναι τρεις: δωρικός, ιωνικός και κορινθιακός. Ο πιο εύκολος τρόπος να τους αναγνωρίσεις είναι να κοιτάξεις ψηλά, στο κιονόκρανο.

Ο δωρικός ρυθμός είναι ο παλαιότερος. Το όνομά του έρχεται από τους Δωριείς, έναν από τους ελληνικούς λαούς. Χρησιμοποιήθηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα και στις ελληνικές πόλεις της νότιας Ιταλίας και της Σικελίας. Οι ειδικοί πιστεύουν ότι τα σχήματά του προέρχονται από παλαιότερα ξύλινα κτίρια, που αργότερα αντιγράφηκαν σε πέτρα.

Ο δωρικός κίονας είναι χοντρός και δυνατός. Δεν έχει βάση: στέκεται κατευθείαν στο πάνω σκαλί του ναού. Το κιονόκρανό του είναι πολύ απλό, σαν ένα στρογγυλό μαξιλάρι με μια επίπεδη τετράγωνη πλάκα από πάνω.

Ο πιο διάσημος δωρικός ναός είναι ο Παρθενώνας στην Ακρόπολη της Αθήνας. Χτίστηκε για τη θεά Αθηνά από το 447 ως το 438 π.Χ., και τα γλυπτά του τελείωσαν το 432 π.Χ. Αρχιτέκτονες ήταν ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης, και ο γλύπτης Φειδίας είχε την επίβλεψη του έργου. Ο Παρθενώνας είναι δωρικός απέξω, αλλά έχει και μερικά ιωνικά στοιχεία μέσα.

Ο ιωνικός ρυθμός πήρε το όνομά του από τους Ίωνες, Έλληνες που ζούσαν στα παράλια της Μικράς Ασίας (στη σημερινή δυτική Τουρκία) και στα νησιά του Αιγαίου. Εκεί βρίσκονταν μερικοί από τους μεγαλύτερους ναούς του, όπως ο ναός της Άρτεμης στην Έφεσο.

Ο ιωνικός κίονας είναι πιο λεπτός και πιο ελαφρύς από τον δωρικό. Στέκεται πάνω σε μια βάση από πέτρινα δαχτυλίδια. Το κιονόκρανό του αναγνωρίζεται εύκολα: έχει δύο σπείρες που κατεβαίνουν αριστερά και δεξιά, σαν τυλιγμένος πάπυρος. Στα ελληνικά αυτές οι σπείρες λέγονται έλικες.

Ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος, που έγραψε ένα βιβλίο για την αρχιτεκτονική, παρομοίασε τους δύο ρυθμούς με ανθρώπους. Είπε ότι ο δωρικός κίονας μοιάζει με δυνατό άντρα και ο ιωνικός με γυναίκα, και οι έλικες είναι οι μπούκλες της. Αυτή είναι δική του σύγκριση, όχι κανόνας των Ελλήνων χτιστών.

Στην Αθήνα, το Ερέχθειο στην Ακρόπολη είναι ναός ιωνικού ρυθμού. Χτίστηκε από το 421 ως το 406 π.Χ. για την Αθηνά και τον Ποσειδώνα.

Ο κορινθιακός ρυθμός είναι ο νεότερος και ο πιο διακοσμημένος. Πήρε το όνομά του από την πόλη της Κορίνθου. Μοιάζει πολύ με τον ιωνικό: η μεγάλη διαφορά είναι το κιονόκρανο, που είναι σκεπασμένο με σκαλιστά φύλλα από ένα φυτό που λέγεται άκανθος, με μικρές έλικες από πάνω.

Ο Βιτρούβιος διηγείται μια ιστορία για το πώς ξεκίνησε. Ένα νεαρό κορίτσι από την Κόρινθο πέθανε, και η τροφός του έβαλε τα αγαπημένα του πράγματα σε ένα καλάθι πάνω στον τάφο, με ένα κεραμίδι από πάνω. Ένα φυτό άκανθος φύτρωσε γύρω από το καλάθι. Ένας γλύπτης, ο Καλλίμαχος, το είδε και έφτιαξε κιονόκρανα με αυτό το σχήμα. Είναι ένας ωραίος θρύλος, αλλά κανείς δεν μπορεί να τον αποδείξει.

Το παλαιότερο κορινθιακό κιονόκρανο που έχει βρεθεί ως τώρα ήταν μέσα στον ναό του Απόλλωνα στις Βάσσες, στα βουνά της Πελοποννήσου, που χτίστηκε γύρω στο 420–400 π.Χ. Στην αρχή οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τους κορινθιακούς κίονες κυρίως μέσα στα κτίρια. Αργότερα οι Ρωμαίοι αγάπησαν αυτόν τον ρυθμό και τον έβαλαν παντού, για παράδειγμα στον τεράστιο ναό του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα. Οι Ρωμαίοι πρόσθεσαν και δύο δικούς τους ρυθμούς, τον τοσκανικό και τον σύνθετο.