Οι σκοτεινοί χρόνοι και η επιστροφή της γραφής

Ο μυκηναϊκός κόσμος άρχισε να διαλύεται στα τέλη του 13ου αιώνα π.Χ. Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα αναφέρει ανάμεσα στις αιτίες αναταραχές, οικονομική παρακμή, μετακινήσεις πληθυσμών και σεισμούς· το ανάκτορο της Πύλου κάηκε γύρω στο 1200 π.Χ., και η μυκηναϊκή εποχή έληξε τον 11ο αιώνα. Μαζί με τα ανάκτορα χάθηκαν οι γραφείς και μαζί τους η γραμμική Β, μια γραφή που χρησίμευε κυρίως για καταλόγους και απογραφές. Οι Scarre και Fagan μιλούν για «αποκεφαλισμό»: η ελίτ εξαφανίστηκε, ενώ οι χωρικοί και οι αγρότες έμειναν, με τις προφορικές τους παραδόσεις.

Η περίοδος που ακολούθησε ονομάζεται «σκοτεινοί χρόνοι» (σκότος, το σκοτάδι). Οι χρονολογίες διαφέρουν: 1100–800 π.Χ. στον οδηγό για τον Όμηρο του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, περίπου 1200–800 π.Χ. στη World History Encyclopedia. Ο πληθυσμός και η γεωργική παραγωγή μειώθηκαν, και τα μνημειακά πέτρινα κτίσματα σταμάτησαν. Δύο ζητήματα μένουν ανοιχτά. Ο ελληνικός οδηγός συνδέει ακόμη την περίοδο με την κάθοδο των Δωριέων, ενώ η εγκυκλοπαίδεια αναφέρει ότι η ιδέα της εισβολής απορρίφθηκε υπέρ μιας μετανάστευσης. Και το «σκοτεινοί» ίσως δείχνει περισσότερο την έλλειψη γραπτών πηγών παρά τη ζωή της εποχής.

Η ισχυρότερη μαρτυρία εναντίον μιας απλής εικόνας έρχεται από το Λευκαντί της Εύβοιας. Στην Τούμπα, το 1981, Βρετανοί και Έλληνες αρχαιολόγοι βρήκαν ένα κτίριο μήκους 50 μ. και πλάτους 10 μ., που χρονολογείται γύρω στο 950 π.Χ. Κάτω από την κεντρική του αίθουσα βρισκόταν ένας άνδρας αποτεφρωμένος μέσα σε κυπριακό χάλκινο αμφορέα, με σιδερένιο ξίφος και αιχμή δόρατος· δίπλα του μια γυναίκα με χρυσά κοσμήματα, ανάμεσά τους ένα περιδέραιο από τη Συρία, του 1700 π.Χ. περίπου· και τέσσερα άλογα. Η Ειρήνη Λαιμός, που διευθύνει το πρόγραμμα, σημειώνει ότι το κτίριο έχει ερμηνευτεί ως ταφικό. Κάποιοι το ονομάζουν ἡρῷον, ιερό ήρωα· στα σημερινά ελληνικά το ηρώο είναι συνήθως μνημείο για τους νεκρούς του πολέμου.

Ο ίδιος ο σίδηρος σημαδεύει την εποχή. Ο Ησίοδος λέει για το χάλκινο γένος του μέλας δ᾽ οὐκ ἔσκε σίδηρος, «μαύρος σίδηρος δεν υπήρχε» (Έργα και Ημέραι 151). Και κάπου η ελληνική γραφόταν: ένας χάλκινος οβελός από τάφο στις Σκάλες της Παλαιπάφου, στην Κύπρο, με χρονολογία 1050–950 π.Χ., φέρει το όνομα Οφέλτας σε συλλαβική γραφή, και ο Yves Duhoux το θεωρεί το αρχαιότερο κυπριακό κείμενο στα ελληνικά.

Χωρίς γραφή, ό,τι θυμούνταν οι άνθρωποι έπρεπε να τραγουδηθεί. Η Οδύσσεια δείχνει τον τραγουδιστή στη δουλειά του: ο κήρυκας φέρνει τον Δημόδοκο, τον θεῖον ἀοιδόν, στον οποίο η Μούσα χάρισε γλυκό τραγούδι (8.43, 8.62–64). Κατά τη θεωρία που διατύπωσε ο Μίλμαν Πάρυ γύρω στο 1930, ένας τέτοιος τραγουδιστής συνέθετε την ώρα που εκτελούσε, από ένα παραδοσιακό απόθεμα φράσεων προσαρμοσμένων στον εξάμετρο. Η γλώσσα των επών ανακατεύει στρώματα της ελληνικής από τη μυκηναϊκή εποχή ως το 700 π.Χ. περίπου· το ότι πραγματικά γεγονότα της μυκηναϊκής περιόδου σώθηκαν μέσα από αυτή την παράδοση παραμένει υπόθεση. Κατά την επικρατέστερη άποψη, τα δύο έπη πήραν σταθερή μορφή από τα μέσα ως τα τέλη του 8ου αιώνα.

Το έπος δεν ήταν η μόνη προφορική τέχνη. Στην Ιλιάδα 24.720–723, δίπλα στο σώμα του Έκτορα, τραγουδιστές αρχίζουν τους θρήνους (ἀοιδοὺς θρήνων ἐξάρχους), οι γυναίκες αποκρίνονται και η Ανδρομάχη ξεκινά τον γόο. Η Μαργαρίτα Αλεξίου προτείνει ότι η παλαιά χρήση ξεχώριζε τον καθορισμένο θρῆνον αυτών των τραγουδιστών από τον γόον των συγγενών γυναικών. Και στην Ιλιάδα 6.168–169 ο Προίτος στέλνει τον Βελλεροφόντη με σήματα λυγρά, «ολέθρια σημάδια» χαραγμένα σε διπλωμένη πινακίδα· ο Όμηρος δεν λέει τι ήταν αυτά τα σημάδια.

Ο Ηρόδοτος (5.58) λέει ότι οι Φοίνικες που ήρθαν με τον Κάδμο έφεραν στους Έλληνες τα γράμματα, και ότι οι Ίωνες, αλλάζοντας λίγα από αυτά, τα ονόμασαν Φοινικήια. Ό,τι κι αν πιστεύουμε για τον Κάδμο, η σημιτική καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου δεν αμφισβητείται, και στους Έλληνες αποδίδεται η προσθήκη σημείων για τα φωνήεντα. Η χρονολογία είναι λιγότερο βέβαιη. Η επικρατέστερη άποψη τοποθετεί τη μεταφορά μέσα στον 8ο αιώνα π.Χ. ή λίγο πριν, όταν εμφανίζονται οι πρώτες επιγραφές. Η Willemijn Waal υποστηρίζει τον 11ο αιώνα περίπου, με έμμεσες ενδείξεις, δεχόμενη ότι τα πρώτα κείμενα σε φθαρτά υλικά χάθηκαν.

Τα πρώτα αλφαβητικά κείμενα που σώθηκαν δεν είναι ανακτορικοί κατάλογοι. Μια οινοχόη από το Δίπυλο της Αθήνας (740–730 π.Χ.) αναφέρει «όποιον από όλους τους χορευτές παίζει τώρα πιο χαριτωμένα», σε στίχο που, κατά τη σελίδα του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού, θυμίζει τον Όμηρο. Ένα κύπελλο από τις Πιθηκούσσες στην Ισκία, του 725 π.Χ. περίπου, φέρει στίχους για το κύπελλο του Νέστορα. Οι λέξεις δείχνουν την ίδια ιστορία: το γράμμα σημαίνει ακόμη το στοιχείο του αλφαβήτου και την επιστολή, ενώ ο ἀλφάβητος, που το LSJ παραθέτει μόνο από όψιμες γραμματικές πηγές, είναι νεότερη λέξη.