Wieki ciemne w Grecji i powrót pisma

Świat mykeński zaczął się rozpadać pod koniec XIII w. p.n.e. Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach wymienia wśród przyczyn niepokoje, upadek gospodarczy, ruchy ludów i trzęsienia ziemi; pałac w Pylos spłonął około 1200 r. p.n.e., a epoka mykeńska skończyła się w XI w. Wraz z pałacami zniknęli skrybowie, a z nimi pismo linearne B, służące głównie do list i spisów. Scarre i Fagan mówią o „dekapitacji”: elita zniknęła, a mieszkańcy wsi i rolnicy pozostali ze swoimi ustnymi tradycjami.

Następny okres nazywa się wiekami ciemnymi, po grecku «σκοτεινοί χρόνοι» (σκότος, ciemność). Daty się różnią: 1100–800 p.n.e. w przewodniku po Homerze Centrum Języka Greckiego, około 1200–800 p.n.e. w World History Encyclopedia. Zmalała liczba ludności i produkcja rolna, ustało monumentalne budownictwo z kamienia. Dwie kwestie pozostają otwarte. Grecki przewodnik nadal wiąże ten okres z zejściem Dorów, natomiast Encyclopedia podaje, że ideę najazdu odrzucono na rzecz migracji. A słowo „ciemne” być może mówi więcej o naszym braku źródeł pisanych niż o ówczesnym życiu.

Najmocniejszy dowód przeciw prostemu obrazowi pochodzi z Lefkandi na Eubei. W Toumbie w 1981 r. brytyjscy i greccy archeolodzy znaleźli budowlę długą na 50 m i szeroką na 10 m, datowaną na około 950 r. p.n.e. Pod jej centralnym pomieszczeniem spoczywał spalony mężczyzna w cypryjskiej amforze z brązu, z żelaznym mieczem i grotem włóczni; obok niego kobieta ze złotą biżuterią, w tym syryjskim naszyjnikiem z około 1700 r. p.n.e.; oraz cztery konie. Irene Lemos, kierująca projektem, pisze, że budowlę interpretuje się jako grobową. Niektórzy nazywają ją heroonem, ἡρῷον, sanktuarium herosa; we współczesnej grece ηρώο to zwykle pomnik poległych na wojnie.

Samo żelazo znaczy tę epokę. Hezjod mówi o swoim spiżowym pokoleniu μέλας δ᾽ οὐκ ἔσκε σίδηρος, „czarnego żelaza nie było” (Prace i dni 151). A gdzieś po grecku pisano: brązowy rożen z grobu w Palaepaphos-Skales na Cyprze, datowanego na 1050–950 p.n.e., nosi imię Opheltas zapisane pismem sylabicznym, a Yves Duhoux uważa go za najstarszy cypryjski tekst po grecku.

Bez pisma to, co pamiętano, trzeba było śpiewać. Odyseja pokazuje śpiewaka przy pracy: herold przyprowadza Demodoka, θεῖον ἀοιδόν, któremu Muza dała słodką pieśń (8.43, 8.62–64). Według teorii, którą Milman Parry przedstawił około 1930 r., taki śpiewak układał w trakcie występu, korzystając z tradycyjnego zasobu zwrotów dopasowanych do heksametru. Język eposów miesza warstwy greki od epoki mykeńskiej do około 700 r. p.n.e.; to, że prawdziwe wydarzenia z okresu mykeńskiego przetrwały dzięki tej tradycji, pozostaje hipotezą. Według przeważającego poglądu oba poematy uzyskały stałą formę od połowy do końca VIII w.

Epos nie był jedyną sztuką ustną. W Iliadzie 24.720–723, przy ciele Hektora, śpiewacy zaczynają lamenty (ἀοιδοὺς θρήνων ἐξάρχους), kobiety odpowiadają, a Andromacha rozpoczyna płacz. Margaret Alexiou sugeruje, że wczesny język odróżniał ustalony θρῆνος takich śpiewaków od γόος krewnych kobiet. A w Iliadzie 6.168–169 Projtos wysyła Bellerofonta z σήματα λυγρά, „zgubnymi znakami” wyrytymi na składanej tabliczce; Homer nie mówi, czym były te znaki.

Herodot (5.58) podaje, że Fenicjanie, którzy przybyli z Kadmosem, przynieśli Grekom γράμματα, a Jonowie, zmieniając kilka z nich, nazwali je Φοινικήια. Cokolwiek sądzić o Kadmosie, semickie pochodzenie alfabetu greckiego nie budzi wątpliwości, a dodanie znaków samogłosek przypisuje się Grekom. Mniej pewna jest data. Przeważający pogląd umieszcza przejęcie w VIII w. p.n.e. lub tuż przed nim, gdy pojawiają się pierwsze inskrypcje. Willemijn Waal opowiada się za około XI w., na podstawie pośrednich przesłanek, zakładając, że najwcześniejsze teksty na nietrwałych materiałach zaginęły.

Pierwsze zachowane teksty alfabetyczne nie są pałacowymi listami. Dzban z Dipylonu w Atenach (740–730 p.n.e.) wymienia „tego spośród wszystkich tancerzy, który teraz najwdzięczniej igra”, w wersie, który według strony greckiego Ministerstwa Kultury przypomina Homera. Puchar z Pitekussaj na Ischii, z około 725 r. p.n.e., nosi wersy o pucharze Nestora. Słowa pokazują tę samą historię: γράμμα wciąż znaczy literę, a także list, natomiast ἀλφάβητος, który LSJ przytacza tylko z późnych źródeł gramatycznych, jest słowem młodszym.