Yunan Karanlık Çağı ve yazının geri dönüşü

Miken dünyası MÖ 13. yüzyılın sonlarında dağılmaya başladı. Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi nedenler arasında huzursuzluğu, ekonomik gerilemeyi, halkların göçlerini ve depremleri sayar; Pylos sarayı MÖ 1200 dolaylarında yandı ve Miken dönemi 11. yüzyılda sona erdi. Saraylarla birlikte katipler de yok oldu, onlarla birlikte de çoğunlukla liste ve envanter için kullanılan Lineer B. Scarre ve Fagan bundan bir “baş kesme” olarak söz eder: seçkinler yok oldu, köylüler ve çiftçiler ise sözlü gelenekleriyle kaldı.

Sonraki döneme Karanlık Çağ denir, Yunanca «σκοτεινοί χρόνοι» (σκότος, karanlık). Tarihler değişir: Yunan Dili Merkezi'nin Homeros kılavuzunda MÖ 1100–800, World History Encyclopedia'da yaklaşık MÖ 1200–800. Nüfus ve tarım azaldı, anıtsal taş yapılar durdu. İki konu hâlâ açıktır. Yunan kılavuzu dönemi hâlâ Dorların inişine bağlarken, Encyclopedia istila fikrinin bir göç lehine reddedildiğini bildirir. Ayrıca “karanlık” sözü, dönemin yaşamından çok bizim yazılı kaynak eksikliğimizi anlatıyor olabilir.

Basit bir tabloya karşı en güçlü kanıt Eğriboz'daki Lefkandi'den gelir. Toumba'da 1981'de İngiliz ve Yunan arkeologlar, MÖ 950 dolaylarına tarihlenen, 50 m uzunluğunda ve 10 m genişliğinde bir yapı buldu. Orta odasının altında, Kıbrıs yapımı tunç bir amforaya konmuş, demir kılıcı ve mızrak ucu olan yakılmış bir erkek; yanında altın takılar içinde, aralarında MÖ 1700 dolaylarından Suriye yapımı bir kolye bulunan bir kadın; ve dört at vardı. Projeyi yöneten Irene Lemos, yapının mezar yapısı olarak yorumlandığını belirtir. Bazıları ona heroon, ἡρῷον, yani kahraman tapınağı der; bugünkü Yunancada ηρώο genellikle savaşta ölenlerin anıtıdır.

Demir de bu çağa damgasını vurur. Hesiodos tunç soyu için μέλας δ᾽ οὐκ ἔσκε σίδηρος, “kara demir yoktu” der (İşler ve Günler 151). Ve bir yerlerde Yunanca yazılıyordu: Kıbrıs'ta Palaepaphos-Skales'te MÖ 1050–950'ye tarihlenen bir mezardan çıkan tunç şişin üzerinde hece yazısıyla Opheltas adı vardır ve Yves Duhoux bunu Yunanca en eski Kıbrıs metni sayar.

Yazı olmadan, hatırlanan şeylerin şarkıyla söylenmesi gerekiyordu. Odysseia şarkıcıyı işinin başında gösterir: haberci, Musa'nın tatlı ezgi verdiği θεῖον ἀοιδόν Demodokos'u getirir (8.43, 8.62–64). Milman Parry'nin 1930 dolaylarında öne sürdüğü kurama göre böyle bir şarkıcı, heksametreye uygun geleneksel kalıplardan yararlanarak söylerken besteliyordu. Destanların dili, Miken çağından yaklaşık MÖ 700'e kadar Yunancanın katmanlarını karıştırır; Miken döneminin gerçek olaylarının bu gelenek yoluyla yaşadığı düşüncesi hâlâ bir varsayımdır. Yaygın görüşe göre iki destan, 8. yüzyılın ortasından sonuna doğru kalıcı biçimini aldı.

Destan tek sözlü sanat değildi. İlyada 24.720–723'te Hektor'un cesedinin yanında şarkıcılar ağıtları başlatır (ἀοιδοὺς θρήνων ἐξάρχους), kadınlar karşılık verir ve Andromakhe yası başlatır. Margaret Alexiou, erken kullanımın bu şarkıcıların kalıplaşmış θρῆνος'unu akraba kadınların γόος'undan ayırdığını öne sürer. Ve İlyada 6.168–169'da Proitos, Bellerophon'u katlanır bir tablete kazınmış σήματα λυγρά, yani “uğursuz işaretler” ile gönderir; Homeros bu işaretlerin ne olduğunu söylemez.

Herodotos (5.58), Kadmos'la gelen Fenikelilerin Yunanlılara γράμματα getirdiğini, İonların da bunlardan birkaçını değiştirip onlara Φοινικήια dediğini anlatır. Kadmos hakkında ne düşünülürse düşünülsün, Yunan alfabesinin Sami kökeni kuşku götürmez ve ünlüler için işaret eklenmesi Yunanlılara atfedilir. Tarih daha az kesindir. Yaygın görüş aktarımı, ilk yazıtların ortaya çıktığı MÖ 8. yüzyıla ya da biraz öncesine koyar. Willemijn Waal, dolaylı kanıtlara dayanarak yaklaşık 11. yüzyılı savunur ve dayanıksız malzemeler üzerindeki ilk metinlerin kaybolduğunu varsayar.

Günümüze ulaşan ilk alfabetik metinler saray listeleri değildir. Atina'daki Dipylon'dan bir testi (MÖ 740–730), Yunanistan Kültür Bakanlığı'nın sayfasına göre Homeros'u anımsatan bir dizede “bütün dansçılar arasında şimdi en zarif oynayanı” anar. Ischia'daki Pithekoussai'den, MÖ 725 dolaylarına ait bir kâsede Nestor'un kâsesi üzerine dizeler vardır. Sözcükler de aynı öyküyü gösterir: γράμμα bugün de hem harf hem mektup demektir; LSJ'nin yalnızca geç dönem dilbilgisi kaynaklarından andığı ἀλφάβητος ise daha genç bir sözcüktür.