Epoka e Errët greke dhe rikthimi i shkrimit

Bota mikene filloi të shpërbëhej në fund të shekullit XIII p.e.s. Muzeu Kombëtar Arkeologjik i Athinës përmend ndër shkaqet trazirat, rënien ekonomike, lëvizjet e popujve dhe tërmetet; pallati i Pilosit u dogj rreth vitit 1200 p.e.s., dhe epoka mikene mbaroi në shekullin XI. Bashkë me pallatet u zhdukën skribët dhe me ta Lineari B, një shkrim i përdorur kryesisht për lista dhe inventarë. Scarre dhe Fagan flasin për një “prerje koke”: elita u zhduk, ndërsa fshatarët dhe bujqit mbetën, me traditat e tyre gojore.

Periudha pasuese quhet Epoka e Errët, greqisht «σκοτεινοί χρόνοι» (σκότος, errësirë). Datat ndryshojnë: 1100–800 p.e.s. në udhëzuesin për Homerin të Qendrës për Gjuhën Greke, rreth 1200–800 p.e.s. në World History Encyclopedia. Popullsia dhe bujqësia u pakësuan, dhe ndërtimet monumentale prej guri u ndalën. Dy çështje mbeten të hapura. Udhëzuesi grek e lidh ende periudhën me zbritjen e dorëve, ndërsa Encyclopedia njofton se ideja e një pushtimi është hedhur poshtë në favor të një migrimi. Dhe “e errët” ndoshta tregon më shumë për mungesën tonë të burimeve të shkruara sesa për jetën e asaj kohe.

Prova më e fortë kundër një tabloje të thjeshtë vjen nga Lefkandi në Eube. Në Toumba, më 1981, arkeologë britanikë dhe grekë gjetën një ndërtesë 50 m të gjatë dhe 10 m të gjerë, të datuar rreth vitit 950 p.e.s. Nën dhomën e saj qendrore ndodhej një burrë i djegur në një amforë qipriote prej bronzi, me shpatë dhe majë shtize prej hekuri; pranë tij një grua me stoli ari, mes tyre një gjerdan sirian nga rreth viti 1700 p.e.s.; dhe katër kuaj. Irene Lemos, që drejton projektin, thotë se ndërtesa është interpretuar si varrore. Disa e quajnë heroon, ἡρῷον, faltore heroi; në greqishten e sotme, ηρώο zakonisht është përmendore për të rënët në luftë.

Vetë hekuri e shënon epokën. Hesiodi thotë për racën e tij të bronzit μέλας δ᾽ οὐκ ἔσκε σίδηρος, “hekur i zi nuk kishte” (Punë e ditë 151). Dhe diku greqishtja shkruhej: një hell bronzi nga një varr në Palaepaphos-Skales të Qipros, i datuar 1050–950 p.e.s., mban emrin Opheltas me shkrim rrokjesor, dhe Yves Duhoux e quan tekstin më të lashtë qipriot në greqisht.

Pa shkrim, ajo që mbahej mend duhej kënduar. Odisea e tregon këngëtarin në punë: lajmëtari sjell Demodokun, θεῖον ἀοιδόν, të cilit Muza i dha këngën e ëmbël (8.43, 8.62–64). Sipas teorisë që propozoi Milman Parry rreth vitit 1930, një këngëtar i tillë kompozonte ndërsa këndonte, nga një thesar tradicional shprehjesh të përshtatura me heksametrin. Gjuha e epeve përzien shtresa të greqishtes nga epoka mikene deri rreth vitit 700 p.e.s.; se ngjarje të vërteta të periudhës mikene mbijetuan përmes kësaj tradite mbetet hipotezë. Sipas mendimit mbizotërues, dy poemat morën formë të qëndrueshme nga mesi deri në fund të shekullit VIII.

Epika nuk ishte i vetmi art gojor. Në Iliadë 24.720–723, pranë trupit të Hektorit, këngëtarët nisin vajet (ἀοιδοὺς θρήνων ἐξάρχους), gratë përgjigjen dhe Andromaka fillon gjëmën. Margaret Alexiou sugjeron se përdorimi i hershëm e ndante θρῆνος-in e përcaktuar të këtyre këngëtarëve nga γόος-i i grave të afërta. Dhe në Iliadë 6.168–169 Proiti e dërgon Belerofontin me σήματα λυγρά, “shenja vdekjeprurëse” të gërvishtura në një pllakë të palosshme; Homeri nuk thotë çfarë ishin ato shenja.

Herodoti (5.58) tregon se fenikasit që erdhën me Kadmin u sollën grekëve γράμματα, dhe se jonët, duke ndryshuar disa prej tyre, i quajtën Φοινικήια. Çfarëdo që të mendohet për Kadmin, prejardhja semite e alfabetit grek nuk vihet në dyshim, dhe grekëve u atribuohet shtimi i shenjave për zanoret. Data është më pak e sigurt. Mendimi mbizotërues e vendos kalimin në shekullin VIII p.e.s. ose pak më parë, kur shfaqen mbishkrimet e para. Willemijn Waal mbron rreth shekullin XI, mbi tregues të tërthortë, duke supozuar se tekstet më të hershme mbi materiale që prishen kanë humbur.

Tekstet e para alfabetike që kanë mbijetuar nuk janë lista pallati. Një enë nga Dipiloni i Athinës (740–730 p.e.s.) përmend “atë nga të gjithë valltarët që tani luan më hijshëm”, në një varg që, sipas faqes së Ministrisë greke të Kulturës, të kujton Homerin. Një kupë nga Pithekoussai në Ischia, rreth vitit 725 p.e.s., mban vargje për kupën e Nestorit. Fjalët tregojnë të njëjtën histori: γράμμα ende do të thotë shkronjë, por edhe letër, ndërsa ἀλφάβητος, që LSJ e citon vetëm nga burime të vona gramatikore, është fjala më e re.