Griekse kolonisatie rond de Middellandse en de Zwarte Zee

Van de 8e tot de 6e eeuw v.Chr. pakten groepen Grieken hun spullen, stapten in schepen, de πλοῖα, en zeilden ver weg van huis. Ze zochten een nieuwe plek om te wonen en een nieuwe stad te bouwen. Historici noemen deze tijd de tijd van de Griekse kolonisatie.

Waarom vertrokken ze? Griekenland heeft veel bergen en alleen kleine vlakten, dus er was niet genoeg goede landbouwgrond voor iedereen. Het aantal mensen groeide, en jonge gezinnen hadden land nodig. Griekenland had ook weinig metalen, zoals tin en koper, dus gingen Grieken overzee om die te vinden en om handel te drijven. Soms vertrokken mensen omdat er ruzie was in hun eigen stad.

Uiteindelijk lagen er Griekse steden langs de kusten van Spanje tot aan het verre einde van de Zwarte Zee. In een boek van de filosoof Plato zegt Socrates dat de mensen tussen die twee uiteinden van de wereld rond de zee wonen „als mieren of kikkers rond een vijver”.

Een nieuwe stad heette een ἀποικία (apoikia), „een thuis ver weg”. De stad waar de kolonisten vandaan kwamen, was haar μητρόπολις (metropolis), de „moederstad”. Meestal besloot de moederstad mensen weg te sturen en koos ze een leider, de οἰκιστής (oikistès), de stichter. De kolonisten heetten ἄποικοι. Niet iedereen ging vrijwillig.

Voor de reis vroegen de Grieken vaak raad aan de god Apollo in zijn μαντεῖον, het orakel van Delphi. De geschiedschrijver Herodotus vertelt een grappig verhaal. De priesteres van Delphi zei tegen de koning van het eiland Thera dat hij een stad in Libië moest stichten. Maar de mensen van Thera wisten niet eens waar Libië lag! Uiteindelijk stichtten kolonisten uit Thera de stad Cyrene in Noord-Afrika.

Op de nieuwe plek maten de kolonisten het land op, legden rechte straten aan en gaven elk gezin een stuk grond. De kolonie was een nieuwe, vrije polis met eigen wetten: de moederstad bestuurde haar niet. Maar de twee steden bleven vaak nauw verbonden, met dezelfde goden en feesten. Sommige kolonies zetten zelfs dezelfde afbeeldingen op hun munten als hun moederstad.

Een paar van de vroegste kolonisten in het westen kwamen van het eiland Euboea. Ze vestigden zich op Pithekoussai, het huidige eiland Ischia bij Napels. Daarna volgden veel meer steden in Zuid-Italië en op Sicilië. De geschiedschrijver Thucydides schrijft dat Korinthiërs onder leiding van Archias Syracuse op Sicilië stichtten, nadat ze de plaatselijke Sikelen hadden verdreven.

De Grieken uit Phokaia, een stad aan de kust van het huidige Turkije, waren dappere zeelieden. Rond 600 v.Chr. stichtten ze Massalia, nu Marseille in Frankrijk. Later stichtten mensen uit Massalia in Spanje een stad die Emporion heette, „de handelspost”. De ruïnes liggen in Empúries in Catalonië.

In het oosten voeren de Grieken naar de Zwarte Zee, die ze de Εὔξεινος Πόντος noemden, de „zee die vriendelijk is voor vreemdelingen”. De stad Milete was de kampioen: de Romeinse schrijver Plinius noemde haar de moeder van meer dan negentig steden. Tot haar kolonies hoorden Istros bij de monding van de Donau en Apollonia aan de kust van het huidige Bulgarije.

De nieuwkomers ontmoetten de plaatselijke volken. Soms dreven ze handel met hen, en soms vochten ze tegen hen en namen ze hun land af.

De kolonies zijn allang verdwenen, maar hun woorden leven nog in het Nieuwgrieks:

• αποικία betekent nog steeds „kolonie”: een oude Griekse kolonie of de kolonie van een modern wereldrijk. Wetenschappers spreken ook van een kolonie koralen of bacteriën.
• μητρόπολη heeft drie levens. In de geschiedenisles is het de moederstad van een kolonie. Het betekent ook een grote, belangrijke stad, een „metropool”. En in de orthodoxe Kerk is het een groot kerkelijk gebied en de hoofdkerk ervan. Het Griekse woordenboek geeft dit voorbeeld: de officiële kerkdienst voor de nationale feestdag vindt plaats in de Μητρόπολη.
• εμπόριο betekent „handel”. Het komt van het oude ἐμπόριον, een handelspost. Griekenland heeft zelfs een ministerie van Handel.
• λιμάνι, „haven”, maakte een lange reis. Het oude woord was λιμήν. Het Turks nam het over als liman, en het Grieks leende het terug als λιμάνι.

Een Griekse leerling die op school over de kolonies leert, hoort deze woorden weer in het nieuws.