Ο οπλίτης και ο οπλισμός του

Ο οπλίτης (ὁπλίτης) ήταν βαριά οπλισμένος Έλληνας πεζός στρατιώτης. Το όνομα βγαίνει από τη λέξη ὅπλα, δηλαδή «όπλα» ή «εξοπλισμός». Μερικά βιβλία λένε ότι βγαίνει από μια ασπίδα που λεγόταν «όπλον», αλλά οι αρχαίοι συγγραφείς συνήθως ονόμαζαν την ασπίδα ἀσπίς. Τον 6ο αιώνα π.Χ. οι οπλίτες έγιναν η κύρια πολεμική δύναμη των ελληνικών πόλεων-κρατών.

Ο οπλίτης ήταν πολίτης της πόλης για την οποία πολεμούσε. Έπρεπε να αγοράσει μόνος του τον οπλισμό του, και ο χαλκός ήταν ακριβός. Γι’ αυτό μόνο οι πιο εύποροι άντρες μπορούσαν να γίνουν οπλίτες. Οι φτωχότεροι πολεμούσαν ως ελαφρά οπλισμένοι, με σφεντόνες, τόξα ή ακόντια. Μόνο οι πολύ πλούσιοι μπορούσαν να έχουν άλογα, γι’ αυτό οι ελληνικοί στρατοί είχαν λίγους ιππείς.

Οι οπλίτες της ίδιας πόλης δεν φορούσαν όλοι την ίδια στολή: ο καθένας έφερνε τον οπλισμό που είχε. Οι Σπαρτιάτες ήταν η εξαίρεση, γιατί ο οπλισμός τους ήταν όλος ίδιος.

Μουσεία σε όλο τον κόσμο φυλάνε κομμάτια από τον οπλισμό των οπλιτών, και τα ελληνικά αγγεία δείχνουν οπλίτες που ετοιμάζονται για τον πόλεμο. Να τι κουβαλούσε ένας οπλίτης, από την κορυφή ως τα νύχια:

• Κράνος (κράνος): ήταν χάλκινο. Το πιο συνηθισμένο, το κορινθιακό κράνος, σκέπαζε όλο το πρόσωπο εκτός από τα μάτια και το στόμα. Προστάτευε καλά το κεφάλι, αλλά ο στρατιώτης δεν έβλεπε ούτε άκουγε πολύ καλά. Πολλά κράνη είχαν λοφίο από τρίχες αλόγου.
• Θώρακας (θώραξ): ένας βαρύς χάλκινος σε σχήμα καμπάνας ή ένας πιο ελαφρύς από στρώσεις λινού υφάσματος κολλημένες μεταξύ τους.
• Κνημίδες (κνημῖδες): χάλκινα καλύμματα για το κάτω μέρος των ποδιών.
• Ασπίδα (ἀσπίς): μεγάλη και στρογγυλή, ξύλινη και σκεπασμένη με ένα φύλλο χαλκού. Ο οπλίτης περνούσε το αριστερό του χέρι μέσα από έναν ιμάντα στη μέση και κρατούσε μια λαβή κοντά στην άκρη. Πολλές ασπίδες είχαν ζωγραφισμένο ένα σχέδιο, για να τις αναγνωρίζουν οι φίλοι ή για να τρομάζουν τον εχθρό.
• Δόρυ (δόρυ): περίπου 2 μέτρα μακρύ, με χάλκινη αιχμή. Χρησίμευε για να χτυπά κανείς από κοντά, όχι συνήθως για ρίξιμο. Μια βαριά χάλκινη μύτη στην άλλη άκρη το κρατούσε ισορροπημένο.
• Ξίφος (ξίφος): ένα κοντό δεύτερο όπλο, κρεμασμένο στην αριστερή του πλευρά.

Οι οπλίτες δεν πολεμούσαν μόνοι τους. Στέκονταν δίπλα δίπλα σε μακριές σειρές στο πεδίο της μάχης. Αυτή η παράταξη λεγόταν φάλαγγα (φάλαγξ). Η ασπίδα του καθενός σκέπαζε την αριστερή πλευρά του δικού του σώματος και τη δεξιά πλευρά του διπλανού του. Έτσι κάθε οπλίτης χρειαζόταν τον διπλανό του, και ο διπλανός του χρειαζόταν εκείνον.

Ο Αθηναίος ιστορικός Θουκυδίδης πρόσεξε κάτι σχετικό. Κάθε στρατιώτης προσπαθούσε να κρύψει την ακάλυπτη δεξιά του πλευρά πίσω από την ασπίδα του διπλανού του. Γι’ αυτό, γράφει, οι στρατοί πήγαιναν πάντα λίγο προς τα δεξιά καθώς προχωρούσαν στη μάχη (Θουκυδίδης 5.71).

Όταν οι δύο γραμμές συναντιούνταν, οι οπλίτες έσπρωχναν με τις ασπίδες και χτυπούσαν με τα δόρατα. Αυτό χρειαζόταν συνεργασία και εκπαίδευση. Όποιος έφευγε άφηνε ένα κενό που μπορούσε να εκμεταλλευτεί ο εχθρός, γι’ αυτό ήταν πολύ σημαντικό να κρατάς την ασπίδα σου. Ο Πλούταρχος, που έγραψε αιώνες αργότερα, διηγείται για μια Σπαρτιάτισσα μητέρα που έδωσε στον γιο της την ασπίδα του και του είπε: «Ή αυτήν ή πάνω σε αυτήν». Εννοούσε: γύρνα πίσω με την ασπίδα σου ή να σε φέρουν πάνω της.

Πολλές λέξεις του οπλίτη ζουν ακόμα. Στον σημερινό ελληνικό στρατό, οπλίτης είναι ο στρατιώτης που δεν έχει βαθμό, σε αντίθεση με τους αξιωματικούς. Η στρατιωτική υπηρεσία λέγεται θητεία· στα αρχαία ελληνικά η θητεία ήταν η δουλειά με μισθό για κάποιον άλλο. Έτσι, ένας νέος που κάνει τη στρατιωτική του θητεία είναι «οπλίτης θητείας».

Και ο οπλισμός ζει μέσα στις λέξεις. Ο μοτοσικλετιστής και ο πυροσβέστης φορούν κράνος. Τα ΜΑΤ κρατούν ασπίδα. Ο θώρακας είναι και το στήθος: ο γιατρός μπορεί να ζητήσει μια «ακτινογραφία θώρακος». Η φράση «η αιχμή του δόρατος» σημαίνει το πρώτο και πιο δυνατό μέρος μιας επίθεσης, κάτι σαν την αγγλική λέξη «spearhead». Και το όπλο, από το αρχαίο ὅπλον, είναι η καθημερινή λέξη για κάθε μέσο άμυνας ή επίθεσης.