Antigone van Sophocles: samenvatting en thema's

Antigone is een tragedie van Sophocles uit Athene, die zich afspeelt in Thebe op de ochtend na een oorlog. Twee broers, Eteokles en Polyneikes, hebben elkaar in de strijd gedood. Polyneikes was gekomen met een vijandelijk leger uit Argos. Hun oom Kreon is nu de heerser en hij geeft een bevel: Eteokles krijgt een eervolle begrafenis, maar Polyneikes moet ἄταφος blijven, onbegraven, als voedsel voor de vogels. Wie hem begraaft, wordt gestenigd.

Hun zus Antigone weigert te gehoorzamen. Haar zus Ismene is te bang om te helpen. Antigone strooit stof over het lichaam en giet er plengoffers over, en de wachters grijpen haar. Ze geeft alles toe. Kreon beveelt haar levend op te sluiten in een rotsgraf, hoewel ze verloofd is met zijn zoon Haimon. Dan waarschuwt de blinde ziener Teiresias hem: hij heeft een levende in een graf gelegd en een dode boven de grond gelaten, en hij zal daarvoor betalen met een eigen kind. Kreon geeft toe, maar te laat. Antigone heeft zich opgehangen, Haimon doodt zichzelf naast haar en Kreons vrouw Eurydike maakt een einde aan haar leven als ze het hoort.

Kreon vraagt of ze «deze wetten» durfde te overtreden, τούσδ᾽ ὑπερβαίνειν νόμους (449). Haar antwoord is de bekendste passage van het stuk. Niet Zeus heeft dit afgekondigd, zegt ze, en ook niet Gerechtigheid, Δίκη, die bij de goden van de onderwereld woont. Ze dacht niet dat zijn afkondigingen, κηρύγματα, zo sterk waren dat een sterveling de «ongeschreven en onwankelbare» regels van de goden kon opzijzetten, ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν νόμιμα (454–455). Deze regels, voegt ze toe, zijn niet van vandaag of gisteren: ἀλλ᾽ ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα, ze leven altijd, en niemand weet wanneer ze verschenen (456–457).

Let op de woorden. Sophocles schrijft ἄγραπτα νόμιμα, niet ἄγραφοι νόμοι. Het andere bijvoeglijk naamwoord hoort bij auteurs uit dezelfde tijd en later: Thucydides spreekt over wetten ὅσοι ἄγραφοι ὄντες (2.37.3), en de Socrates van Xenophon vraagt Hippias naar ἀγράφους νόμους (Memorabilia 4.4.19). Aristoteles brengt die twee daarna samen. Hij zegt dat Antigone haar daad verdedigt als strijdig met de wet van Kreon, ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τὸν ἄγραφον, «maar niet met de ongeschreven wet» (Retorica 1.15.6), en hij leest haar verzen als voorbeeld van wat van nature rechtvaardig is (1.13.2). De precieze uitdrukking die wij voor haar argument gebruiken, is dus van Aristoteles en niet van haar.

Het stuk maakt van Kreon geen eenvoudige schurk. Hij begint met een beredeneerde toespraak: een heerser moet de stad op de eerste plaats zetten, en hij zal een vijand van het land nooit als vriend beschouwen (162–190). Elk van de thema's hieronder groeit uit dat conflict.

• De wet van de stad en een ouder plichtsgevoel. Kreon noemt haar daad ὕβρις (480–482); zij beroept zich op de goden en haar doden. Tegen het einde vreest hij zelf dat het misschien het beste is om tot het einde van het leven «de gevestigde wetten» te bewaren (1113–1114).
• Familie en stad. Voor Kreon blijft een vijand ook in de dood een vijand. Antigone antwoordt: οὔτοι συνέχθειν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν, ik ben geboren om liefde te delen, niet haat (523).
• Macht en luisteren. Antigone spreekt over τυραννίς, tirannie (506), en Haimon waarschuwt zijn vader: πόλις γὰρ οὐκ ἔσθ᾽ ἥτις ἀνδρός ἐσθ᾽ ἑνός, geen stad is van één man (737).
• Te laat leren. Het koor eindigt met het gezond verstand, τὸ φρονεῖν, dat op hoge leeftijd door zware slagen wordt geleerd (1347–1353). Zijn grote lied, πολλὰ τὰ δεινά (332), had al laten zien hoeveel mensen kunnen en hoe ver ze kunnen dwalen.

De datum van Antigone staat niet vast. Slechts twee stukken van Sophocles, Philoktetes (409 v.Chr.) en Oedipus op Kolonos (401 v.Chr.), hebben een vaste opvoeringsdatum. Antigone wordt meestal rond 442 of 441 v.Chr. geplaatst, deels door een overlevering dat het succes ervan Sophocles in 440 v.Chr. zijn verkiezing tot strateeg opleverde, en dat verhaal is misschien niet waar.

Het stuk blijft een nieuw publiek vinden. De Franse versie van Jean Anouilh ging in februari 1944 in Parijs in première, tijdens de Duitse bezetting, en velen zagen er een loflied op het verzet in, al verweten anderen het toegeeflijkheid tegenover de collaborateurs. In Griekenland opende het Nationaal Theater het seizoen 2025 in Epidauros met een enscenering van Ulrich Rasche. Toen leraren in 2017 vreesden dat Antigone uit de Griekse scholen zou verdwijnen, antwoordde het Instituut voor Onderwijsbeleid dat de plaats ervan in het programma van het secundair onderwijs nooit ter discussie had gestaan.