Τα νομίσματα στην αρχαία Ελλάδα: η δραχμή και η κουκουβάγια

Παλιά, οι άνθρωποι δεν πλήρωναν με νομίσματα. Αντάλλαζαν πράγματα: μια κατσίκα με λίγο σιτάρι ή λάδι με ένα πήλινο αγγείο. Πλήρωναν επίσης με κομμάτια μέταλλο. Ζύγιζαν το μέταλλο στη ζυγαριά, για να ξέρουν πόσο άξιζε.

Ο ιστορικός Ηρόδοτος έγραψε ότι οι Λυδοί, ένας λαός στη σημερινή δυτική Τουρκία, ήταν οι πρώτοι που έφτιαξαν νομίσματα από χρυσό και ασήμι. Σύντομα και οι ελληνικές πόλεις έφτιαξαν δικά τους νομίσματα. Το κέρμα λέγεται νόμισμα. Στην αρχή, η λέξη σήμαινε κάτι που όλοι συμφωνούν να χρησιμοποιούν, ένα έθιμο.

Μερικές ελληνικές λέξεις για τα χρήματα είναι παλαιότερες από τα νομίσματα. Τα πρώτα χρόνια, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν σιδερένιες σούβλες ή καρφιά ως χρήματα. Μια λέξη για μια τέτοια σούβλα ήταν ο ὀβολός. Έξι σούβλες έκαναν μια χούφτα, μια δραχμή. Η λέξη βγαίνει από ένα ρήμα που σημαίνει «αρπάζω, πιάνω με το χέρι». Αργότερα τα παλιά ονόματα έμειναν και έγιναν ονόματα μικρών ασημένιων νομισμάτων.

Στην αρχαία Αθήνα, τα χρήματα λειτουργούσαν έτσι:

• 6 οβολοί έκαναν 1 δραχμή.
• 100 δραχμές έκαναν 1 μνα, τη μνᾶ.
• Το τάλαντον ήταν η μεγαλύτερη μονάδα απ’ όλες. Ήταν ένα τεράστιο ποσό.

Ο οβολός ήταν ένα μικροσκοπικό ασημένιο νόμισμα, καλό για μικρά ψώνια στην αγορά. Οι Αθηναίοι έφτιαχναν και ένα μεγάλο νόμισμα που άξιζε τέσσερις δραχμές, το τετράδραχμον. Ένα τέτοιο νόμισμα ζυγίζει περίπου 17 γραμμάρια ασήμι.

Στην αγορά, ένας αργυραμοιβός καθόταν σε ένα τραπέζι, την τράπεζα. Οι επισκέπτες έρχονταν από άλλες πόλεις με άλλα νομίσματα, κι εκείνος τα άλλαζε με αθηναϊκά χρήματα. Γι’ αυτό η τράπεζα στα ελληνικά λέγεται ακόμη τράπεζα, και ο άνθρωπος που τη διευθύνει τραπεζίτης. Στα αρχαία ελληνικά, τραπεζίτης ήταν ο αργυραμοιβός.

Τα ψιλά είχαν κι αυτά τη δική τους λέξη: κέρμα. Οι Έλληνες λένε ακόμη κέρματα τα νομίσματα στο πορτοφόλι τους.

Η Αθήνα άρχισε να φτιάχνει τα διάσημα τετράδραχμά της στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. Οι ειδικοί δεν συμφωνούν για την ακριβή χρονιά: οι περισσότεροι λένε γύρω στο 515 π.Χ., αλλά οι χρονολογίες πάνε από το 525 περίπου ως το 510 π.Χ. Στην μπροστινή πλευρά ήταν το κεφάλι της θεάς Αθηνάς, με κράνος. Στην πίσω πλευρά ήταν το πουλί της, η κουκουβάγια, η γλαῦξ, με ένα μικρό κλαδί ελιάς και ένα φεγγάρι. Τρία γράμματα, ΑΘΕ, σήμαιναν «των Αθηναίων». Οι άνθρωποι έλεγαν απλώς αυτά τα νομίσματα «γλαύκες», δηλαδή κουκουβάγιες.

Το ασήμι, ο ἄργυρος, ερχόταν από τα μεταλλεία του Λαυρίου, νότια της Αθήνας. Γύρω στο 483 π.Χ., οι μεταλλωρύχοι βρήκαν πολύ καινούργιο ασήμι. Κάθε πολίτης θα έπαιρνε δέκα δραχμές. Όμως ένας αρχηγός, ο Θεμιστοκλής, όπως μας λέει ο Ηρόδοτος, έπεισε τους Αθηναίους να φτιάξουν αντί γι’ αυτό 200 πολεμικά πλοία. Σύντομα τα πλοία αυτά πολέμησαν για την Ελλάδα εναντίον των Περσών.

Οι κουκουβάγιες χρησιμοποιούνταν σε όλο τον ελληνικό κόσμο, ακόμη και σε πόλεις που δεν αγαπούσαν την Αθήνα. Σε μια κωμωδία του Αριστοφάνη, κάποιος βλέπει μια κουκουβάγια και ρωτά: «Ποιος έφερε γλαύκα στην Αθήνα;» Ήταν αστείο, γιατί η Αθήνα είχε ήδη πολλές κουκουβάγιες. Πιο κάτω στο ίδιο έργο, τα πουλιά υπόσχονται στους κριτές «γλαύκες από το Λαύριο». Αυτές οι γλαύκες, λένε, θα φωλιάσουν στα πουγκιά τους και θα κλωσήσουν ψιλά, κέρματα.

Η δραχμή έζησε πάρα πολύ καιρό. Μετά την Ελληνική Επανάσταση, ο κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας έκοψε το 1828 τα πρώτα νομίσματα του νέου ελληνικού κράτους. Λέγονταν «φοίνικες», από το πουλί που ξαναγεννιέται μέσα από τη φωτιά. Το 1832 γύρισε το παλιό όνομα: η Ελλάδα είχε ξανά δραχμή. Τη χρησιμοποίησε ως το 2002, όταν τη θέση της πήρε το ευρώ.

Πολλές λέξεις για τα χρήματα ζουν ακόμη στα σημερινά ελληνικά:

• Οβολός είναι ένα μικρό χρηματικό δώρο για καλό σκοπό. Σε ένα κουτί φιλανθρωπίας μπορεί να γράφει «Δώστε τον οβολό σας».
• Νόμισμα είναι το κέρμα ή τα χρήματα μιας χώρας. Την Πρωτοχρονιά, οι ελληνικές οικογένειες κόβουν τη βασιλόπιτα, με ένα νόμισμα κρυμμένο μέσα. Όποιος το βρει είναι τυχερός όλη τη χρονιά.
• Τάλαντο σήμερα είναι το ταλέντο, ένα χάρισμα για τη μουσική ή την τέχνη.