Antik Yunan'da sempozyum: şarap meclisi

Yunanca συμπόσιον sözcüğü “birlikte içmek” demektir: σύν (birlikte) + πίνω (içmek). Sempozyum akşam yemeğinden, yani δεῖπνον'dan sonra gelirdi. Yemek masaları kaldırılır, sonra şarap, müzik ve sohbet başlardı.

Sempozyum özel bir evde, ἀνδρών denen özel bir odada, yani “erkekler odasında” yapılırdı. Duvarlar boyunca sedirler dururdu; her birine κλίνη denirdi. Odalar çoğu zaman yedi, on bir ya da on beş sedire göre yapılırdı ve her sedirde yaklaşık iki konuk olurdu. Yani sempozyum büyük bir ziyafet değil, küçük bir arkadaş grubuydu.

Konuklar oturmazdı. Sol yanlarına uzanır, bir yastığa yaslanır ve kadehlerini sağ ellerinde tutarlardı. Konuklar erkekti, çoğunlukla zengin yurttaşlardı. Ailelerinin kadınları katılmazdı. Başka kadınlar ise çalışmak için oradaydı: hizmet eden köle kadınlar, müzisyenler ve dansçılar, ayrıca ἑταῖραι denen ücretli kadın eşlikçiler.

Yunanlar şarabı, οἶνος'u, neredeyse hiç saf içmezdi. Onu büyük bir kapta, κρατήρ (krater) denen kapta suyla karıştırırlardı; bu sözcük “karıştırmak” anlamına gelen κεράννυμι fiilinden gelir. Sonra bir köle kadehleri doldururdu; şarabı dağıtan kişiye οἰνοχόος (sâki) denirdi. Konuklar iki kulplu, geniş ve sığ bir kadehten, κύλιξ'ten, ya da başka kaplardan içerdi. Bugün müzelerde gördüğümüz boyalı kadehlerin ve kraterlerin çoğu sempozyumlar için yapılmıştır.

Konuklardan biri lider seçilirdi: συμποσίαρχος (sempozyarkhos). Karışımın ne kadar sert olacağına ve grubun kaç krater içeceğine o karar verirdi. MÖ 6. yüzyıl şairi Anakreon, bir çocuktan on ölçü su ve beş ölçü şarap koymasını ister, böylece şiddete kapılmadan eğlenebilecektir (fragman 356a). Athenaios'un aktardığı (2.36b–c) bir Eubulos komedisinde tanrı Dionysos, akıllı insanların üç krater içtiğini söyler: biri sağlık için, biri aşk ve zevk için, biri uyku için. Dördüncüden sonra hakaretler, bağırışlar ve kavgalar gelir.

Sert, karıştırılmamış şarap içmek yabancıların âdeti sayılırdı. Herodotos (6.84) bir Sparta hikâyesi anlatır: Kral Kleomenes, İskitlerden sert şarap içmeyi öğrendiği için delirmiştir.

Sempozyum tanrılarla başlardı. Platon'un Şölen'inde (176a) konuklar yemekten sonra bir σπονδή, yani şarap sunusu yapar, tanrıya bir ilahi söyler ve ancak ondan sonra içmeye başlar.

Sonra gece pek çok biçim alabilirdi:

• Şarkılar. Konuklar çoğu zaman lir eşliğinde dostluk, aşk, şarap ya da siyaset üzerine kısa şarkılar söylerdi. Alkaios ve Anakreon gibi şairler şiirlerinin çoğunu bu ortam için yazdı.
• Müzik ve dans. Çoğu zaman bir kız çift kamışlı bir üflemeli çalgı olan αὐλός'u çalar, dansçılar ya da akrobatlar gösteri yapardı.
• Oyunlar. κότταβος oyununda konuk, kadehindeki son şarap damlalarını bir hedefe fırlatırdı.
• Sohbet. Konuklar konuşmalar yapar, bilmeceler sorar ve tartışırdı.

En ünlü sempozyum bir kitaptır. Atina'da şair Agathon'un evinde geçen Platon'un Şölen'inde konuklar, herkesin yalnızca istediği kadar içmesine karar verir. Aulos çalan kızı gönderirler (176e) ve aşk tanrısı Eros'u öven konuşmalar yaparlar; Sokrates de konuşur. Ksenophon da konukları arasında Sokrates'in bulunduğu bir Şölen yazmıştır. Tarihçiler bu kitapların ideal bir şöleni gösterdiğini hatırlatır; gerçek gecelerin çoğu daha gürültülüydü ve sokaklarda gürültülü bir yürüyüşle, κῶμος ile sona ererdi.

Sempozyumun pek çok sözcüğü hâlâ yaşıyor, ama bazılarının görevi değişti. Triantafyllidis Modern Yunanca sözlüğü συμπόσιο için iki anlam verir: antik şarap meclisi ya da çok konuklu, çok zengin bir yemek, bir de bildiri sunan bilim insanlarının toplantısı; örneğin «ιατρικό συμπόσιο» (tıp sempozyumu). İkinci anlam Yunancaya İngilizce “symposium” aracılığıyla geri döndü.

Κρατήρας müzelerde hâlâ antik karıştırma kabıdır, ama Yunanların çoğu bu sözcüğü bir yanardağın ağzı ya da Ay'daki bir krater için kullanır. Κύλικα artık yalnızca bir müze sözcüğüdür. Κλίνη sözcüğü bugün resmîdir: oteller ve hastaneler büyüklüklerini yatak sayısıyla, «κλίνες» ile belirtir.

İçeceğin kendisi için Yunanlar tavernada κρασί ister. Eski sözcük οίνος resmî dilde yaşar: şarap etiketlerinde, οινοποιείο (şaraphane) gibi sözcüklerde ve ekmekle şarabın «ο άρτος και ο οίνος» olduğu kilisede. Su bugün ὕδωρ değil, νερόdur; yine de ὕδωρ, υδραυλικός (tesisatçı) gibi sözcüklerde yaşar.