Antik Yunan seramiği: siyah figür ve kırmızı figür

Antik Yunanistan’da neredeyse her evde kilden kaplar kullanılırdı. İnsanlar bunlarda su, şarap ve zeytinyağı saklar, bunlarla yemek pişirir, yer ve içerdi. Pişmiş kile Yunancada κέραμος (keramos) denirdi. “Seramik” sözcüğü buradan gelir.

Atina’da birçok çömlekçi aynı mahallede, Κεραμεικός (Kerameikos), yani “çömlekçiler mahallesinde” çalışırdı. Oraya gelirlerdi, çünkü küçük Eridanos ırmağının kıyılarında iyi kil vardı. Antik gezgin Pausanias bu ad için başka bir hikâye anlatırdı: Keramos adlı bir kahraman. Çömlekçi, yani κεραμεύς, ıslak kili dönen bir tekerlek, yani çömlekçi çarkı τροχός üzerinde biçimlendirirdi. Sonra bir ressam, yani ζωγράφος, kabı astarla süslerdi: çok ince, sıvı bir kil. Yunan vazolarında bizim tabaklarımızdaki gibi sır yoktur: parlaklıkları bu astardan gelir.

En sonunda kaplar çok sıcak bir fırına, çömlekçi fırınına, yani κάμινος’a girerdi. Pişirmenin üç aşaması vardı. Önce içeri hava girer ve bütün kap turuncu-kırmızı olurdu. Sonra çömlekçi fırını kapatıp dumanla doldurur, böylece bütün kap kararırdı. En sonunda yine hava girerdi. Kaba kil yeniden turuncu olur, ama ince astar parlak siyah kalırdı.

İlk büyük üslup siyah figür üslubuydu. Ressam figürleri astarla çizerdi, bu yüzden pişirmeden sonra turuncu kil üzerinde siyah olurlardı. Sonra sivri bir aletle siyahın içine ince çizgiler kazırdı. Bu çizgiler gözleri, saçları, kasları ve giysi kıvrımlarını gösterirdi. Bazen biraz mor-kırmızı ya da beyaz eklerdi.

MÖ 7. yüzyılda Korinthos kenti boyalı kapların en önemli üreticisi ve satıcısıydı. Korinthos vazolarında sık sık aslan ve kuş gibi hayvan dizileri görülür. MÖ 6. yüzyılda Atina Korinthos’u geçti ve Atina’nın siyah figürlü vazoları bütün Akdeniz’e yayıldı. Birçoğu İtalya’daki Etrüsk mezarlarında bulundu.

Bir kap türü eski üslubu çok uzun süre korudu. Tanrıça Athena’nın büyük bayramı Panathenaia’da yarışmaları kazananlar zeytinyağıyla dolu büyük testiler, yani ἀμφορεῖς (amforalar) alırdı. Bu ödül amforalarında mızrağı ve kalkanıyla Athena görülür. Ressamlar bunları, üslup çoktan modası geçmişken, MÖ 4. yüzyılda bile siyah figürle süslerdi.

MÖ 530 civarında Atina’daki ressamlar yeni bir şey denedi: kırmızı figür. Renklerin yerini değiştirdiler. Artık ressam figürleri kilin renginde bırakıyor, zemini siyah astarla kaplıyordu. Pişirmeden sonra figürler parlak siyah bir zemin üzerinde turuncu-kırmızı oluyordu. Birçok uzman, Andokides adlı bir çömlekçinin atölyesinin bunu ilk kullananlardan biri olduğunu düşünür, ama bundan emin değiliz.

Bu neden daha iyiydi? Siyah figürde ressam her ayrıntıyı kazımak zorundaydı. Kırmızı figürde ayrıntıları fırçayla çizebiliyordu. İnce bir fırça yüzler, eller, saçlar ve hareket eden giysiler için yumuşak çizgiler veriyordu. Bu yüzden kırmızı figürlü vazolardaki insanlar daha canlı görünür, ve ressamlar dönen ve hareket eden bedenler gösterebiliyordu.

MÖ 5. yüzyılda kırmızı figür Atina’nın en sevilen üslubu oldu. Dünyanın en güzel Yunan vazolarından bazıları bu döneme aittir. Atina atölyeleri MÖ 4. yüzyılın sonuna kadar kırmızı figürlü vazolar yapmaya devam etti.

Yunan vazoları antik dünyanın resimli bir kitabı gibidir. Mitlerdeki tanrıları ve kahramanları gösterirler, ama gündelik hayatı da: sporcular, askerler, müzisyenler, su taşıyan kadınlar, bir eğlencede arkadaşlar. Pişmiş toprak ayrıca binlerce yıl dayanır. Bir vazo kırılsa bile parçaları toprakta kalır, üstelik üsluplar sık sık değişirdi. Bu yüzden arkeologlar kazı yaptıkları yerleri tarihlendirmek için seramiği kullanır.

Bazı sanatçılar adlarını vazolarına yazardı. ἔγραψεν sözcüğü “(onu) boyadı” demektir, yani ressamı adlandırır. ἐποίησεν sözcüğü “(onu) yaptı” demektir. Genellikle çömlekçiyi adlandırır, ama bazı uzmanlar atölye sahibini de gösterebileceğini düşünür. Exekias gibi birkaç sanatçı her iki sözcükle de imza atmıştır.

Her biçimin bir görevi vardı. Hydria su taşırdı, kyliks geniş bir içki kadehiydi ve krater şarabı suyla karıştırmak için büyük bir kaptı. Bugün Yunan vazolarını dünyanın her yerindeki müzelerde, Atina’da, Londra’da, Paris’te ve New York’ta görebilirsin.