Het symposion: het Griekse drinkgelag

Het Griekse woord συμπόσιον betekent ‘samen drinken’: σύν (met) + πίνω (drinken). Het symposion kwam na de maaltijd, het δεῖπνον. De tafels met het eten werden weggehaald, en dan begonnen het drinken, de muziek en het gesprek.

Een symposion vond plaats in een privéhuis, in een speciale kamer, de ἀνδρών, de ‘mannenkamer’. Langs de muren stonden ligbanken, elk een κλίνη genoemd. De kamers werden vaak gebouwd voor zeven, elf of vijftien banken, met ongeveer twee gasten op elke bank. Een symposion was dus een kleine groep vrienden, geen groot feestmaal.

De gasten zaten niet. Ze lagen op hun linkerzij, leunend op een kussen, en hielden hun beker in de rechterhand. De gasten waren mannen, vooral rijke burgers. De vrouwen uit hun families deden niet mee. Andere vrouwen waren er om te werken: slavinnen die bedienden, muzikanten en danseressen, en de ἑταῖραι, betaalde gezelschapsdames.

De Grieken dronken wijn, οἶνος, bijna nooit puur. Ze mengden hem met water in een grote kom, de κρατήρ (krater), van het werkwoord κεράννυμι, ‘mengen’. Daarna vulde een slaaf de bekers; de wijnschenker was de οἰνοχόος. De gasten dronken uit een brede, platte drinkschaal met twee oren, de κύλιξ, of uit andere bekers. Veel beschilderde schalen en vazen die nu in musea staan, zijn voor symposia gemaakt.

Eén gast werd als leider gekozen, de συμποσίαρχος (symposiarch). Hij besliste hoe sterk de menging was en hoeveel kraters de groep zou drinken. Anakreon, een dichter uit de 6e eeuw v.Chr., vraagt een jongen tien maten water en vijf maten wijn in te schenken, zodat hij kan feesten zonder gewelddadig te worden (fragment 356a). In een komedie van Euboulos, geciteerd door Athenaeus (2.36b–c), zegt de god Dionysos dat verstandige mannen drie kraters drinken: een voor de gezondheid, een voor liefde en plezier, een voor de slaap. Vanaf de vierde komen beledigingen, geschreeuw en vechtpartijen.

Sterke, ongemengde wijn drinken gold als een gewoonte van buitenlanders. Herodotus (6.84) vertelt een Spartaans verhaal: koning Kleomenes zou gek geworden zijn omdat hij van de Skythen had geleerd sterke wijn te drinken.

Een symposion begon met de goden. In Plato’s Symposion (176a) brengen de gasten na het eten een σπονδή, een plengoffer van wijn, zingen een hymne voor de god en beginnen pas dan te drinken.

Daarna kon de avond veel vormen aannemen:

• Liederen. De gasten zongen korte liedjes, vaak bij de lier, over vriendschap, liefde, wijn of politiek. Dichters als Alkaios en Anakreon schreven veel van hun gedichten voor deze avonden.
• Muziek en dans. Vaak speelde een meisje op de αὐλός, een dubbele fluit, en traden dansers of acrobaten op.
• Spelletjes. Bij κότταβος gooide een gast de laatste druppels wijn uit zijn schaal naar een doel.
• Gesprek. De gasten hielden toespraken, gaven raadsels op en discussieerden.

Het beroemdste symposion is een boek. In Plato’s Symposion, dat zich afspeelt in het huis van de dichter Agathon in Athene, spreken de gasten af dat ieder alleen drinkt wat hij wil. Ze sturen de fluitspeelster weg (176e) en houden toespraken ter ere van Eros, de god van de liefde; ook Socrates spreekt. Ook Xenophon schreef een Symposion met Socrates als gast. Historici wijzen erop dat deze boeken een ideaal feest laten zien; veel echte avonden waren luidruchtiger en eindigden met een lawaaierige tocht door de straten, de κῶμος.

Veel woorden van het symposion leven nog, maar sommige hebben een andere taak gekregen. Het Triantafyllidis-woordenboek van het Nieuwgrieks geeft συμπόσιο twee betekenissen: het oude drinkgelag, of een heel rijke maaltijd met veel gasten, en een bijeenkomst van wetenschappers met lezingen, zoals in ‘ιατρικό συμπόσιο’ (medisch symposium). De tweede betekenis kwam via het Engelse ‘symposium’ terug in het Grieks.

Κρατήρας is in musea nog steeds het oude mengvat, maar de meeste Grieken gebruiken het voor de mond van een vulkaan of een krater op de maan. De κύλικα is alleen nog een museumwoord. Het woord κλίνη is nu formeel: hotels en ziekenhuizen tellen hun grootte in bedden, ‘κλίνες’.

Voor het drankje zelf vragen Grieken in een taverna om κρασί. Het oude woord οίνος leeft voort in formele taal: op wijnetiketten, in woorden als οινοποιείο (wijnmakerij) en in de kerk, waar brood en wijn ‘ο άρτος και ο οίνος’ heten. Water heet nu νερό, niet ὕδωρ, al leeft ὕδωρ voort in woorden als υδραυλικός (loodgieter).