Olympia: Zeus'un kutsal alanı

Olympia, Yunanistan'ın güneyindeki büyük yarımada olan Mora'nın (Peloponez) batısındadır. İki nehrin, Alfeios ile Kladeos'un buluştuğu yeşil bir vadide, Kronion adlı küçük bir tepenin altında yer alır. Yunanistan'daki antik yerlerin çoğu kuru ve kayalıktır, ama Olympia ağaçlarla doludur. Bu vadide, tapınaklar yapılmadan çok önce, yaklaşık MÖ 4000'den beri insanlar yaşıyordu. Yaklaşık MÖ 10. yüzyıldan itibaren burası tanrıların kralı Zeus'a tapınılan bir yer oldu.

Olympia'nın kalbi Altis'ti, yani Zeus'un kutsal alanı. Adı, ἄλσος sözcüğünün yerel biçiminden gelir; bu sözcük koru demektir: küçük bir orman. Böyle bir yere kutsal alan denir, yani bir tanrıya ait kutsal bir yer. Altis'in içinde tapınaklar, heykeller ve değerli armağanlarla dolu küçük binalar vardı. Ortasına yakın yerde büyük βωμός, yani Zeus'un sunağı bulunuyordu; insanlar burada tanrıya kurban sunardı. Her dört yılda bir, birçok kentten gelen Yunanlılar Zeus bayramı ve Olimpiyat Oyunları için burada toplanırdı.

Altis'in güneyinde ναός, yani Zeus'un tapınağı yükseliyordu. Onu yakındaki Elis kentinden Libon adlı bir mimar tasarladı. Yapımına MÖ 470 dolaylarında başlandı ve tapınak MÖ 456 dolaylarında bitti. Bütün Mora Yarımadası'nın en büyük tapınağıydı. Dor üslubunda yapılmıştı; her kısa yanında 6, her uzun yanında 13 sütun vardı. Her sütun 10 metreden yüksekti. Ustalar, içi küçük deniz kabuklarıyla dolu yerel bir taş kullandı. Onu mermere benzesin diye mermer tozuyla yapılmış beyaz bir sıvayla kapladılar.

Yukarıda, her iki uçta, çatının altındaki alınlık denen üçgende büyük mermer heykeller vardı. Doğu alınlığı bir efsanedeki araba yarışını gösteriyordu: kahraman Pelops ile Kral Oinomaos arasında, ortada ayakta duran Zeus'la. Batı alınlığı Lapithler ile Kentaurlar arasındaki vahşi bir savaşı gösteriyordu; Kentaurlar yarı insan, yarı at yaratıklardı ve ortada tanrı Apollon vardı. Daha küçük oyma levhalar, yani metoplar, kahraman Herakles'in on iki işini anlatıyordu.

Tapınağın içinde Olympia'nın en ünlü ἄγαλμα'sı, yani en ünlü heykeli oturuyordu. Atinalı heykeltıraş Phidias onu MÖ 430 dolaylarında yaptı. Yaklaşık 12 metre yüksekliğindeydi, dört katlı bir ev kadar. Zeus bir tahtta oturuyordu. Sağ elinde νίκη'nin, yani zaferin tanrıçası Nike'nin küçük bir figürünü tutuyordu. Sol elinde tepesinde kartal olan bir asa vardı, başında da zeytin dalından bir çelenk taşıyordu. Heykel χρυσελεφάντινος, yani altın ve fildişinden yapılmıştı: tahta bir iskelet, ten için fildişi, giysiler ve saçlar için altın ince levhalarla kaplanmıştı. Dünyanın Yedi Harikası'ndan biri sayılırdı.

Phidias, tapınağın hemen batısındaki bir ἐργαστήριον'da, yani atölyede çalışıyordu. Atölye, tapınağın iç salonuyla aynı büyüklükte yapılmıştı; böylece heykelin nasıl görüneceğini görebiliyordu. Arkeologlar atölyede ve çevresinde kil kalıplar ve aletler, hatta üzerinde Phidias'ın adı yazan küçük bir kupa buldu. Daha sonra Hristiyanlar atölyenin üstüne bir kilise yaptı ve duvarları hâlâ ayakta.

Heykelin kendisi kayıptır. Konstantinopolis'e götürüldü ve birçok tarihçi, orada MS 475 dolaylarında bir yangında yandığını düşünüyor. Nasıl göründüğünü eski sikkelerden ve onu MS 2. yüzyılda anlatan gezgin Pausanias'tan biliyoruz.

Olympia'da başka birçok yapı vardı:

• MÖ 600 dolaylarında yapılan Hera tapınağı, türünün en eski Yunan tapınaklarından biri. İlk sütunları ahşaptı.
• Kronion tepesinin altında, Yunan kentlerinin tanrıya armağanlarını sakladığı bir sıra küçük hazine binası.
• Makedonya Kralı II. Philippos'un MÖ 338'de Khaironeia zaferinden sonra yaptırdığı yuvarlak Philippeion.
• Atletlerin antrenman yaptığı palaestra ve gymnasion, stadyum ve önemli konuklar için büyük bir konuk evi olan Leonidaion.

Antik çağdan sonra σεισμοί, yani depremler, Zeus tapınağının sütunlarını yıktı; nehirlerin taşkınları da kalıntıları çamur ve kumla örttü. MS 7. yüzyıla gelindiğinde insanlar burayı terk etmişti. 1830'da Yunanistan, Fransız bilginlerin bulduğu bazı metopları Fransa'ya armağan etti; bunlar bugün Paris'teki Louvre'dadır. 1875'te Alman arkeologlar bütün kutsal alanı kazmaya başladı ve hâlâ Yunan arkeologlarla birlikte burada çalışıyorlar.

Bugün müzede tapınağın alınlık heykelleri ve metopları, Paionios'un MÖ 420 dolaylarında yaptığı uçan Nike ve Hera tapınağında bulunan, genellikle Praksiteles'e mal edilen bir Hermes heykeli sergileniyor. Olympia 1989'dan beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde. 2007'de büyük orman yangınları çevredeki tepeleri yaktı, ama antik anıtlar zarar görmedi.