Lineer B: En eski Yunan yazısı

Lineer B, Tunç Çağı’nda Girit’te ve Yunanistan anakarasında, kabaca MÖ 1400 ile 1200 arasında, Yunancanın bilinen en eski biçimi olan Miken Yunancasını yazmak için kullanılan bir yazıdır. “Lineer”, yani çizgisel denmesinin nedeni, işaretlerinin resim değil, kile kazınmış çizgilerden oluşmasıdır; Yunancada adı Γραμμική Β’dir, γραμμή, “çizgi” sözcüğünden. B harfi onu Minos Girit’inin daha eski Lineer A yazısından ayırır; Lineer A hâlâ çözülemedi ve hangi dili kaydettiğini kimse bilmiyor.

Lineer B metinlerinin neredeyse tamamı kil tabletler, πινακίδες, üzerinde günümüze ulaştı. En büyük arşivler Girit’teki Knossos’tan, yaklaşık 4100 tablet ve parçayla, ve Messenia’daki Pylos’ta Nestor Sarayı denen yapıdan, yaklaşık 1050 tabletle gelir; daha küçük gruplar Mikene, Tirins, Thebai, Hanya ve birkaç başka yerden çıktı. Tabletler kalıcı olsun diye yapılmamıştı. Yalnızca kurutulur, pişirilmezdi ve günlük hesaplar için kullanılırdı. Sarayları yıkan yangınlar onları pişirip sertleştirdiği için korundular; bu yüzden neredeyse hiçbiri kendi sarayının yıkılışından bir yıldan daha eski değildir. İçerikleri idaridir: koyun ve yün, zeytinyağı ve kokulu yağ, demirciler için tunç, savaş arabaları, tanrılara sunular.

Modern bir kazıcının gördüğü ilk Lineer B tableti büyük olasılıkla Yunan iş insanı ve antika meraklısı Minos Kalokairinos’un 1878’de Knossos’ta yaptığı kazıdan çıktı; 1900’den itibaren Sir Arthur Evans’ın oradaki kazıları binlercesini daha gün ışığına çıkardı. Evans dilin Yunanca olmadığından emindi ve ona itiraz eden bilgin azdı. İki şey açıktı. 87 ses işaretiyle yazı, bir alfabe için fazla, sözcük işaretlerinden oluşan bir sistem için az işarete sahipti; demek ki bir hece yazısıydı, her συλλαβή, yani hece için bir işaret. Bu işaretlerin yanında insanlar, hayvanlar ve mallar için resimsel logogramlar ve ardından sayılar kullanıyordu.

Amerikalı klasik filolog Alice Kober dilin çekimli olduğunu kanıtladı: sözcük grupları yalnızca ekleriyle birbirinden ayrılıyordu. Emmett L. Bennett Jr işaretlerin standart listesini belirledi ve 1951’de 1939’dan beri bulunan Pylos tabletlerini yayımladı. İngiliz mimar Michael Ventris işaretleri ortak ünsüz ve ünlülerden oluşan bir tabloya yerleştirdi, sonra Knossos’taki bazı sözcüklerin Girit yer adları olduğunu tahmin etti: Knossos’un limanı Amnisos için a-mi-ni-so, Knossos’un kendisi için ko-no-so. Şaşırtıcı biçimde değerler Yunanca verdi. Çözümü 1 Temmuz 1952’de BBC radyosunda duyurdu. Filolog John Chadwick ona katıldı ve ortak makaleleri 1953’te çıktı. Aynı yıl Pylos’ta yeni bulunan bir tablet, PY Ta 641, sonucu doğruladı: üç ayaklı bir kazan çizimi ve 2 rakamının yanında ti-ri-po-de, τρίποδε, “iki tripod” yazıyor.

Lineer B, başka bir dil için yaratılmış Minos yazısından uyarlandı ve Yunancaya pek uymaz. Her işaret tek bir ünlüyü (a, e, i, o, u) ya da bir ünsüz artı ünlüyü (pa, ti, ko) gösterir. Ünsüz kümeleri ve sondaki ünsüzleri olan Yunanca sözcükler basitleştirilmek zorundadır ve okur eksik olanı tamamlamalıdır:

• -s gibi sondaki ünsüzler çoğunlukla yazılmaz: ko-no-so, Knossos’tur.
• Aynı işaret dizisi hem l hem r için kullanılır.
• Tek bir dizi k, g ve kh seslerini karşılar: ka-ko, khalkos, χαλκός, “tunç” demektir.
• Ünsüz kümeleri eklenen ünlülerle bölünür: tripode yerine ti-ri-po-de.

Miken Yunancası sonradan kaybolan sesleri ve biçimleri de korur. Tabletler, sonraki lehçelerin çoğunda kaybolan w sesini hâlâ yazar: e-ra-wo / e-ra3-wo, elaiwon’dur, klasik ἔλαιον, “zeytinyağı”; kral da wa-na-ka, wanax’tır ve Homeros’ta ἄναξ olarak görünür. Tunç ustası bir ka-ke-u, khalkeus, klasik χαλκεύς’tur; Pylos’un Jn dizisi tabletleri bu ustalara dağıtılan tunç miktarlarını kaydeder.

Çözüm, yazılı Yunancayı 3000 yıldan daha eskiye, Homeros’tan yaklaşık beş yüzyıl öncesine taşıdı ve Yunancayı hâlâ konuşulan, yazılı tarihi en eski Avrupa dili yaptı. Miken dünyasının görünümünü de değiştirdi. Tabletler, her şeyi sayan kâtiplerin yönettiği sarayları gösterir: saraya borçlu ürünler, tayınlar, hayvanlar, toprak, Zeus’a ve başka tanrılara sunular. Böyle bir bürokrasi, zenginliğin sığır ve yağmada alınan hazineler olduğu İlyada dünyasıyla pek bağdaşmaz.

Pek çok şey belirsiz kalıyor. Tabletler her sarayın yalnızca son aylarını kapsadığı için dar bir anlık görüntü sunar. Mektup, yasa ya da edebiyat içermezler ve birçok sözcüğün anlamı hâlâ tartışmalıdır. Tarihçiler her sarayın ne kadar toprak denetlediği konusunda anlaşamıyor, Knossos’un yıkılış tarihi de uzun süredir tartışılıyor. Saraylar MÖ 1200 dolaylarında yıkıldıktan sonra yazı Yunanistan’dan birkaç yüzyıl boyunca kayboldu. Yunanlar yeniden yazmaya başladıklarında Lineer B’yi değil, Fenike yazısından uyarlanmış bir alfabeyi kullandılar.